Ankara'yı tepeden izleyen tarih: Ankara Kalesi'nin hikayesi

Ankara Kalesi'nin ilk yapımı hakkında kesin bir bilgi bulunmamakla birlikte, temellerinin MÖ 2. yüzyılda Galatlar dönemine kadar uzandığı düşünülüyor. Bazı kaynaklara göre milattan önce 33 ile 476 tarihleri arasında inşa edildiği tahmin ediliyor. Ankara'yı her cepheden görebilecek stratejik bir tepeye konuşlandırılan kale, tarih boyunca ordugah, mühimmat deposu ve gözetleme merkezi olarak da kullanılmış.

Tarih boyunca Romalılar, Bizanslılar, Selçuklular ve Osmanlılar tarafından onarılmış ve genişletilmiş. Günümüzdeki iç kale surlarının büyük bölümü 7. yüzyılda Bizanslılar tarafından inşa edilmiş, 9. yüzyılda ise onarımdan geçmiş.

Fotoğraf Ankara Kalesi'nin surları ve sur içindeki evler görülüyor. (AA Arşiv - Faruk Küçük Arşivi - 1935)

Ankara Valiliği'nin sitesinde yer alan bilgilere göre kale Malazgirt Savaşı'ndan sonra (1073 civarı) Selçukluların eline geçmiştir. 1227'de I. Alaaddin Keykubad tarafından onarılmış, 1249'da II. İzzeddin Keykavus döneminde genişletilerek bazı ekler yapılmış.

ANKARA'YI ÇEVRELER

Testere dişi şeklinde kulelere sahip kalenin "Hisar Kapısı" ismiyle anılan ana giriş kapısının üstünde İlhanlı Devleti'nin büyük hükümdarı "Ebu Sait Bahadır Han" adına bir vergi kitabesi bulunuyor.

İç ve dış kale olmak üzere iki ana bölümden oluşan yapıda, 14-16 metre yüksekliğinde beşgen planlı 42 kule bulunuyor. Dış kale, Ankara'yı "yürek" şeklinde çevreler. (1893 tarihli gravürü Kültür Portalı'nda görebilirsiniz).

Kalenin duvarlarındaki işçilik sayesinde duvarların aşama aşama hangi dönemde örüldüğünü anlamayabilmek mümkün. Alt sıradaki taşların Roma döneminde, onun üstünde Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemine ait duvar işçiliğiyle yerleştirilen taşlar, Ankara Kalesi'nin tarih içindeki yolcuğunu anlatıyor. (AA)

Kalede bir kuşatma sırasında kullanmak ve dışarıya çıkmak için gizli geçit ve kapılar bulunuyor.

Dört katlı olan iç kale kısmen Ankara Taşı'ndan, kısmen de toplama taşlardan yapılmış. İç kalenin iki büyük kapısı Dış Kapı diğeri de Hisar Kapısı adını alır.

Küçük meydanlara sahip kalede, her meydan farklı bir pazar yeri olarak kullanılmış. Atpazarı, Samanpazarı ve Koyunpazarı meydanları, her dönemde ticaret ve toplanma merkezi olarak kullanılan bölgeler olma özelliği kazanmış. Fotoğraf: AA/2025

'SAĞLAM BİR KALESİ VAR'

17'nci yüzyılın ortalarına doğru kenti ziyaret eden Evliya Çelebi, kaleden "Ankara'nın yüksek bir dağın tepesine dört kat beyaz taştan yapılmış sağlam bir kalesi vardır. Kale iç içe üç kat surlarla çevrilidir. İç kalenin çevresi kayalıktır. Bu yalçın kayalardan kaleye tırmanmak çok zordur. İçkalede toplar, çeşitli silahlar, cephane ve 600 ev bulunur. İçkale aşağılarda ikinci sıra surlarla çevrilidir. Dağın eteklerinde ise üçüncü sıra dış surlar yer alır. Bu dış surlarla tüm kent güvenlik altına alınmıştır" diye bahsetmiş (Kaynak: AA)

İLHANLI KİTABESİ VAR

Kalenin ana giriş kapısı olan "Hisar Kapısı" üzerinde, döneminin vergi ve ticaret kanunnameleri açısından büyük önem taşıyan 1330 tarihli bir İlhanlı kitabesi yer alıyor. Kalenin duvarlarında kullanılan taş işçiliği, Roma'dan Osmanlı'ya kadar uzanan farklı dönemlerin izlerini taşıyor. Kaynaklara göre surların alt sıralarında Roma dönemi taşları, üst kısımlarda ise Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine ait mimari izler gözlemlenebiliyor.

YAŞAYAN BİR MAHALLE KÜLTÜRÜ

Kale, sadece tarihi bir yapı değil, içerisinde geleneksel yaşamın devam ettiği bir kültür alanı. İçkale sınırları içerisinde yer alan tarihi "Ankara Evleri", engebeli araziye uyum sağlayacak şekilde planlanmış. Kerpiç, ahşap ve tuğladan inşa edilen bu iki-üç katlı evler; cumba çıkıntıları, kalın duvarlı kışlık alt katları ve havadar yazlık üst katlarıyla geleneksel mimarinin önemli örnekleri arasında gösteriliyor. Günümüzde bu tarihi doku korunarak restoran, dükkan ve müze olarak kullanılmakta; yerli ve yabancı ziyaretçiler burada eskimeyen mahalle kültürünü deneyimlemekte.

İçkalede bulunan Ankara'nın bilinen en eski camisi Alaaddin Cami, minberindeki kitabeye göre Selçuklu döneminde inşa edilmiş. Ramazan Şemsettin Cami, Müsafir Fakih Cami, Dev Duran Cami ve Cenab-ı Ahmet Cami de İçkalede bulunan diğer camiler.

Dışkale'de ise Arslanhane (Ahi Şerafettin), Ahi Elvan ve Ahi Yakup camileri bulunur. Bu camiler, dönemin esnaf dayanışma teşkilatlanması olan 'ahilik' geleneğinin temsilcileri tarafından inşa ettirilmiş.

Çengelhan, Çukurhan, Kurşunlu Han, Pilavoğlu Han ve Safran Han da kale sınırlarında bulunan, farklı dönemlerde farklı amaçlar için inşa ettirilmiş ticaret ve konaklama merkezleri

KALE'NİN ALTINDAKİ SIĞINAK

Ankara Kalesi'nin bir diğer önemli yönü ise yerin altındaki yapısı. II. Dünya Savaşı sırasında olası bir saldırı tehlikesine karşı inşa edilen devasa bir sığınak bulunuyor. Kısa süreli 3.600, uzun süreli ise 1.200 kişinin barınabileceği şekilde tasarlanan bu sığınak, 1963 yılından sonra Ankara Valiliği'ne tahsis edilmiş.

Türk bayrağının dalgalandığı kale olan Akkale, İçkale'nin sınırında bulunuyor. Akkale ismiyle anılan surlar Selçuklu döneminde yapılmış. Fotoğraf: AA

Editör Notu:

Ankara Valiliği'nin sitesindeki bilgilere göre Ankara, Helenistik Dönem'de Galat boylarından Tektosag'ların başkentiydi. İlk kuruluş tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, tarih öncesi izler, şehrin insanoğlunun yerleşik düzene geçtiği dönemlerde kurulduğunu işaret ediyor. Araştırmacılar eski zamanlarda Ankara'da Hititlerin, Friglerin, Lidyalıların ve Galatların da yaşamış olduklarını söylüyor.

Ankara'nın ünlü kalesinin çevresindeki renkli miras

Bu makalenin ardından Türkiye'nin kaleleri sayfamıza da bakabilirsiniz.