Sanatın saati, piyasanın saati

Hilma af Klint, soyut eserlerinin ölümünden sonraki yirmi yıl boyunca gösterilmemesini istemişti. Yıllar sonra Guggenheim'daki sergisi ise müzenin tarihinin en çok ziyaret edilen sergisi oldu. Sanatın kendi saati ile piyasanın saati çoğu zaman işte böyle birbirini bekliyor. Bağımsız küratör ve uluslararası sanat danışmanı Destina Ecem Bulut'a göre de danışmanın asıl işi, bu iki saati aynı anda okuyabilmek. Bulut'un bu bakışı, sahadaki deneyimiyle yakından ilgili. ENTITLED1 Kültür Direktörü olan Bulut, bu yıl Venedik'te Palazzo Nani Bernardo'da Black Grass'i sundu, temmuzda ise Southampton'da özel bir malikânede Naleye x GODS MGMT sergisini kurdu. Contemporary Istanbul'da uluslararası galerileri Türkiye'ye getirirken de İstanbul'un Avrupa, Körfez ve Asya'nın birbirine değdiği bir kavşak olduğunu yakından gördü. Bulut'la bu deneyimlerin ışığında Herbert ve Dorothy Vogel'den Dominique de Menil'e, Leo Castelli'den Seth Siegelaub'a uzanan örnekler üzerinden koleksiyonerliğin sorumluluğunu, yatırım riskini ve Avrupa ile Amerika piyasaları arasındaki farkı konuştuk. Ardından Türkiye'deki sanatçıların dünyada kalıcı bir yer edinmesi için neye ihtiyaç olduğunu sorduk. Tüm bu cevapların arkasında ise tek bir soru duruyor: Her şeyi görebildiğimiz bir çağda neye yavaşça bakmayı seçeceğiz?

· Sanat piyasasında bir eserin ticari değeri ile kültürel değeri her zaman örtüşmüyor. Sizce bir sanatçının uzun vadeli değerini hangi unsurlar belirliyor? Sanat danışmanları bu süreçte nasıl bir rol oynuyor?

Hilma af Klint, soyut eserlerinin ölümünden sonraki yirmi yıl boyunca gösterilmemesini istemişti. 1944'te öldü. 2018'de Guggenheim'daki sergisi, müzenin tarihinin en çok ziyaret edilen sergisi oldu. Etel Adnan'ın resimleri ise 2012'de documenta 13'te, sanatçı 87 yaşındayken geniş bir uluslararası karşılık buldu. Bu hikâyeler bana sanatın kendi saatiyle çalıştığını hatırlatıyor. Piyasanın saati çok daha hızlı ilerliyor. İkisi bazen örtüşüyor, çoğu zaman da onlarca yıl birbirini bekliyor. Uzun vadeli değeri bence en çok başka sanatçılar belirliyor. Bir dil sonraki kuşağın stüdyosunda yeniden ortaya çıktığında orada bir kalıcılık başlıyor. Danışmanın işi bu iki saati aynı anda okuyabilmek ve koleksiyonere şunu sordurabilmek: Bu eser elli yıl sonra hangi konuşmanın içinde olacak?

· Yeni kuşak koleksiyonerler estetik beğenilerinin yanında yatırım potansiyelini de önemsiyor. Bu değişim koleksiyonerlik stratejilerini nasıl etkiliyor? Güçlü bir koleksiyon oluşturmanın temel kriterleri neler?

Koleksiyoner denince aklıma hep Herbert ve Dorothy Vogel geliyor. Herb posta memuruydu, Dorothy kütüphaneciydi. New York'taki küçük dairelerinde minimal ve kavramsal sanatın en önemli koleksiyonlarından birini kurdular. İki kuralları vardı: Eser maaşlarıyla alınabilmeli ve daireye sığmalıydı. Yıllar içinde stüdyoları dolaştılar, sanatçılarla dost oldular ve 1992'de koleksiyonlarını National Gallery of Art'a taşıdılar.

Bugünün koleksiyoneri bir sanatçının fiyat geçmişine saniyeler içinde ulaşabiliyor. Bu bilgi değerli. Ben yine de stüdyoda geçirilen zamanın karşılığını hiçbir veri tablosunda görmedim.

Güçlü bir koleksiyonda bir zihnin izini okursunuz. Giuseppe Panza'nın koleksiyonuna baktığınızda Panza'nın nasıl gördüğünü anlarsınız. Yatırım bilinci o zihne eşlik edebilir. Ancak ilk soru hep aynı kalıyor: Bu koleksiyon, siz olmasaydınız var olur muydu?

· Venedik ve Hamptons gibi uluslararası sanat merkezlerindeki deneyimlerinizden hareketle bir sanatçının küresel kariyerini şekillendiren dinamikleri nasıl değerlendiriyorsunuz? Avrupa ve Amerika piyasaları arasında hangi farklılıklar öne çıkıyor?

1964'te Robert Rauschenberg, Venedik Bienali'nin resim dalındaki büyük ödülünü kazanan ilk Amerikalı sanatçı oldu. Arkasında Leo Castelli vardı ve ödül Avrupa'da sert tartışmalara yol açtı. O an, Avrupa'nın kurumsal hafızası ile Amerika'nın galeri gücünün aynı sahnede buluştuğu bir eşikti. Küresel bir kariyerin dinamiklerini hâlâ bu karşılaşmanın içinden okuyorum.

Bu yıl Palazzo Nani Bernardo'da sunduğum Black Grass için Gretsky+Kats yaklaşık 20.000 plastik kablo bağı ve vinil kaplı çelik telle çalıştı. Üretime 70'ten fazla kişi katıldı, onların anlatıları işin içine girdi. Eser bir hafıza alanına dönüştü. Venedik böyle bir iş için doğal bir yer, çünkü şehrin kendisi kırılganlık üzerine düşünüyor.

Temmuzda Southampton'da, özel bir malikânede kurduğumuz Naleye x GODS MGMT sergisinde başka bir hız, başka bir ölçek vardı. Sanatla ev içinde, sohbetin ve yazın ritminde karşılaşıyorsunuz. Amerika'da değer çoğunlukla koleksiyonerin inancı ve topluluğun enerjisiyle yükseliyor. Avrupa'da ise kurumun, eleştirinin ve tarihin süzgecinden geçiyor.

Édouard Glissant'ın takımada düşüncesi bana bu noktada yardımcı oluyor. Bir sanatçının kariyeri tek bir merkeze yürüyen bir çizgiden çok, birbiriyle konuşan adalara benziyor.

· Galeriler, küratörler ve koleksiyonerler bir sanatçının uluslararası konumunda önemli rol oynuyor. Bu ilişkiler ağı içinde sanatsal özgünlük ile ticari beklentiler arasındaki denge nasıl korunabilir?

Leo Castelli sanatçılarına aylık ödeme yapardı, eserleri satılmasa bile. Bu pratik bana hep galericiliğin en güzel tanımı gibi gelmiştir: Sanatçının zamanını satın almak. 1971'de Seth Siegelaub, avukat Bob Projansky ile sanatçıların eserleri üzerindeki haklarını koruyan bir sözleşme hazırladı. Biri güvenle, diğeri hukukla aynı soruya cevap arıyordu.

Perrotin Dubai'de Takashi Murakami ile çalışmak bu soruyu başka bir açıdan düşündürdü. Murakami'nin pratiğinde ticaret dışarıdan gelen bir baskı olmaktan çıkıyor, işin malzemesine dönüşüyor. Yani denge her sanatçı için aynı yerde durmuyor.

Özgünlüğü bence en iyi şu ölçüyor: Sanatçı hayır diyebiliyor mu? Satan seriyi tekrar etmeye, fuar takvimine yetişmeye, hazır olmadığı işi göstermeye hayır diyebiliyor mu? Galerinin, küratörün ve koleksiyonerin ortak sorumluluğu, o hayırı taşıyabilecek bir çevre kurmak.

· Ekonomik belirsizlikler sanat eserlerinin yatırım değerini de gündeme taşıyor. Sanatı uzun vadeli bir yatırım olarak nasıl değerlendiriyorsunuz? Koleksiyonerler hangi riskleri göz önünde bulundurmalı?

18 Ekim 1973'te koleksiyoner Robert Scull, New York'ta Sotheby Parke Bernet'de elli eseri müzayedeye çıkardı. Rauschenberg'in 900 dolara satın alınan Thaw adlı eseri 85.000 dolara satıldı. Müzayededen sonra sanatçı Scull'la yüzleşti. Çağdaş sanat piyasasının başlangıç sahnelerinden biri olarak hep aklımda. Sanat bir varlığa dönüştüğünde kazanılan ile kaybedilen arasındaki soru o gün sorulmuştu ve hâlâ cevap bekliyor.

Sanatı uzun vadeli bir varlık olarak görebiliriz, çünkü gerçekten öyle. Yalnız bu varlık kolay nakde dönmez, sigortası ve saklaması vardır, moda dönemlerinde sert hareket eder ve değeri eksiksiz provenansa bağlıdır. En tehlikeli risk ise bence koleksiyonerin kendi aceleciliğidir.

Bu yüzden tek bir kuralım var: Satmak zorunda kalacağınız parayla sanat almayın. Belirsizlik zamanlarında piyasanın yüzeyi çekiliyor ve geriye kalite kalıyor. Fiyatı bir an için unutun: Bu eserle yaşamak ister miydiniz?

· Türkiye'deki sanatçıların uluslararası görünürlüğü giderek artıyor. Ancak küresel sanat piyasasında kalıcı bir yer edinmek için hangi eksikliklerin giderilmesi gerekiyor? Bu süreçte nasıl fırsatlar görüyorsunuz?

Paris'te yaşayan Nil Yalter 2024'te Venedik Bienali'nde Yaşam Boyu Başarı Altın Aslanı'nı aldı. Füsun Onur 2022'de Türkiye'yi Venedik'te temsil etti. İkisi de bu anlara onlarca yıllık bir üretimle ulaştı. Bu bana hem umut veriyor hem de bir soru sorduruyor: Bir sanatçının dünyaya ulaşması neden bu kadar uzun sürüyor?

Cevabın önemli bir kısmı hafızada. Türkiye'de güçlü sanatçılar var. Eksiğimiz, onları dünyada okunur kılacak kalıcı katmanlar: arşivler, monografiler, İngilizce ve Fransızca eleştirel yazı, müze alımları, uzun soluklu galeri temsili. Bir fuar kapıyı aralar. Yazılmamış bir kariyer ise o kapıdan geçtikten sonra kolayca unutulur.

Contemporary Istanbul'da uluslararası galerileri Türkiye'ye getirirken İstanbul'un bir kavşak olduğunu yakından gördüm. Avrupa, Körfez ve Asya burada zaten birbirine değiyor. Fırsat, bu konumu bir merkez iddiasına çevirmeden, sanatçılarımızın çok dilli bir ağ içinde dolaşabileceği bir zemine dönüştürmekte.

· Özel koleksiyonların zamanla kültürel mirasa dönüşmesi, koleksiyonerliğe farklı bir sorumluluk yüklüyor. Sizce gelecek kuşaklara değer aktarabilecek bir koleksiyon nasıl oluşturulmalı?

Houston'da Dominique de Menil'in hikâyesi bana hep yol gösteriyor. Rothko Şapeli 1971'de açıldı. Menil Collection 1987'de açıldı ve bugün de ücretsiz. Bugün orada dolaşırken bir ailenin zevkinden çok, bir şehre bırakılmış bir sessizlik hissedersiniz. Peggy Guggenheim da Venedik'teki evini ve koleksiyonunu 1951'de ziyaretçilere açtı. Bir koleksiyonerin evi zamanla herkesin uğrak yeri oldu.

Bir koleksiyon mirasa, kapısını açtığı gün dönüşmeye başlıyor. Eserleri ödünç vermek, araştırmacılara arşivi göstermek, belgeleri titizlikle tutmak bu yüzden önemli. Bunlar idari ayrıntılar gibi görünür, oysa koleksiyonun gelecekteki sesini belirler.

Koleksiyonerlere şunu sormayı seviyorum: Elli yıl sonra biri koleksiyonunuza baktığında bizim zamanımız hakkında ne öğrenecek? Hangi sorularımızı, hangi korkularımızı görecek?

· Dijitalleşme ve yeni sergileme modelleri geleneksel galeri sistemini dönüştürüyor. Bu değişimin sanat danışmanlığına ve koleksiyonerliğe etkileri neler olacak? Gelecekte hangi eğilimlerin güçleneceğini öngörüyorsunuz?

Seth Siegelaub'un 1969'da New York'ta düzenlediği January 5–31, 1969 sergisinde katalog, serginin asıl biçimi haline geldi. André Malraux ise 1947'de musée imaginaire kavramıyla, fotoğrafik röprodüksiyonun sanatla ilişkimizi müze duvarlarının ötesine taşıdığını anlatmıştı. Yeni sergileme modelleri bu yüzden bana yeni gelmiyor. Sanat, kendisini taşıyan araçlarla her dönem yeniden tanımlandı.

Bugün değişen şey ölçek ve hız. Keşif büyük oranda ekranda başlıyor. Bu ortamda fiziksel karşılaşmanın değeri bence yükseliyor. Bir özel mülkte, sınırlı süreli bir sergide veya bir stüdyoda geçirilen saat daha da kıymetli hale geliyor. Southampton'da bunu yakından gördük.

Önümüzdeki yıllarda daha küçük, daha esnek ve ilişkiye dayalı yapıların güçleneceğini düşünüyorum. Danışmanlığın değeri de bilgiyi aktarmaktan çok, bilginin arasından bir anlam çıkarmakta olacak. The Art Room'u bu yüzden önemsiyorum. Gelecek koleksiyonerler önce bakmayı öğrenecek. Asıl soru da belki şu olacak: Her şeyi görebildiğimiz bir çağda neye yavaşça bakmayı seçeceğiz?