Kayaların üzerindeki kale: Binlerce yıldır ayakta

Güneydoğu Anadolu'nun en stratejik noktalarından birinde, Fırat Nehri'nin geçiş güzergâhına ve uçsuz buçsuz Birecik Ovası'na hâkim bir kaya kütlesi üzerinde yükselen Birecik Kalesi, binlerce yıllık bir tarihin sessiz tanıklığını yapıyor.

İnşa edildiği beyaz kalker tepeden dolayı tarih boyunca "Beyaz Kale" (Kal'etül Beyza/Beyda) olarak anılmış. Yapı hem askeri mimarisi hem de bölge tarihindeki kilit rolüyle dikkat çekiyor.

Birecik Kaymakamlığı'nın sitesinde bilgilere göre kalenin ilk inşa tarihine dair kesin bir belge bulunmamakla birlikte, temellerinin Asurlar dönemine kadar uzandığı kabul ediliyor.

Surların bir kısmının Memluk Sultanı Kayıtbay tarafından yaptırıldığı mevcut kitabelerden anlaşılıyor.

Bölge; stratejik konumu nedeniyle Asur, Hitit, Roma, Arap, Artukoğulları ve Haçlı Kontluğu gibi pek çok güce ev sahipliği yapmıştır.

Kalenin ismi de bu medeniyetler arasında farklılık göstermişr; Araplar bölgeyi "Bireh" olarak adlandırırken, Osmanlılar "küçük kale" anlamına gelen "Birecik" ismini kullanmışlar.

Kale, tarih boyunca üç büyük ve kritik onarım döneminden geçerek günümüzdeki formuna yaklaşmış. Kale Romalılar, (MÖ.30- MS 395) Franklar (MS 1098- 1150) ve Memlükler Dönemi (1277-1484) olmak üzere üç defa onarım görmüş.

Birecik Kalesi, büyük kesme taşlardan inşa edilen ve yüksekliği 30-40 metreye ulaşan devasa duvarlarıyla döneminin en korunaklı yapılarından biri.

Bu sarp duvarlar üzerinde yükselen 12 burç, savunma sistemini tamamlayan en önemli unsurlar. Kalenin 19. yüzyıldaki görünümü, 1857 yılında Paris'te yayımlanan "L'illustration: Journal Universel" adlı dergideki gravürlere dahi konu olmuş, Avrupa literatüründe de kendine yer bulmuş.

Kalenin eski tasviri için bu sayfaya bakabilirsiniz.

Birecik sadece bir kaleden ibaret değil; kaleyi çevreleyen ve şehri koruyan surlar da bölgenin savunma mimarisinin ayrılmaz bir parçası.

Şehrin dış dünya ile bağlantısını sağlayan ve bugün kısmen ayakta kalan iki önemli kapı bulunmaktadır:

Urfa Kapısı ve Mercan Kapısı

BİRECİK NE DEMEK?

Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi'ne göre yakın tarihte Yakındoğu'nun önemli merkezlerinden biri olan Birecik'in bu ünlü kalesi, yüzyıllarca şehrin savunmasında önemli rol oynamış ve devamlı olarak tahkim edilmiştir.

TDV'ye göre "Ârâmîce Bîrsâ kelimesinden türeyen ve Arapça el-bîre (kale, hisar), mahallî Halep dilinde Bârâcık, halk dilinde Belecik şeklinde kullanılan ve XVI. yüzyılda Berecük imlâsıyla yazılan Birecik "küçük kale" demektir"

BİRECİK KALESİ NEREDE?

Birecik Kalesi, Şanlıurfa ili Birecik İlçesi'nde yer alıyor.

Fotoğraflar: Anadolu Ajansı

Bu makalenin ardından "Türkiye'nin en büyük 3. kalesi: Tarih gün yüzüne çıkacak" başlıklı yazıya da bakabilirsiniz.