UNESCO'nun eşsiz dediği kale Türkiye'de: Özelliği ne?

Diyarbakır'ın Çınar ilçesinde stratejik bir kayalık tepede, antik ticaret yollarına ve tüm vadiye hakim bir konumda kurulan Zerzevan Kalesi; kökleri MÖ 882–611 yılları arasındaki Asur Dönemi'ne kadar uzanan, Pers Dönemi'nde Kral Yolu'nun güvenliğini sağlayan ve MS 3. yüzyılda Severuslar döneminde devasa askeri yerleşimine kavuşan 3 bin yıllık bir mirasa sahip.

Yüzyıllar boyunca Romalılar ve Sasaniler arasındaki büyük güç savaşlarına sahne olan ve MS 639 yılında İslam orduları tarafından fethedilene kadar kesintisiz olarak kullanılan bu garnizon, günümüze kadar en iyi korunmuş askeri yerleşimlerden biri olarak kabul ediliyor.

Gerek 1200 metre uzunluğundaki heybetli surları, mimarisiyle benzersiz 19-21 metrelik gözetleme kuleleri ve sivil yaşam alanlarıyla bir yer üstü şehri sunan, gerekse ani bir kuşatmada 400 kişiyi barındırabilen devasa yer altı sığınakları, gizli geçitleri ve su sarnıçlarıyla muazzam bir yer altı dünyası barındıran kaledeki arkeolojik çalışmalar, iki büyük kültürün etkileşimini anlamada kritik bir rol oynuyor.

Valiliğin sitesindeki bilgilere göre Zerzevan Kalesi, aynı zamanda dünyada gün yüzüne çıkarılmış son Mithras Alanı'na da ev sahipliği yapıyor.

Bu yapı, Roma İmparatorluğu'nun doğu sınırındaki bilinen ilk ve tek Mithras Tapınağı olma özelliği nedeniyle arkeoloji dünyasında büyük yankı uyandırmıştı.

UNESCO NE DİYOR?

UNESCO, kale için "Zerzevan Kalesi'ndeki arkeolojik çalışmalar, iki büyük kültürün etkileşim halinde olduğu bölgenin Roma dönemini anlamada çok önemli bir rol oynamaktadır. Dahası, Zerzevan Kalesi, yeraltı ve yerüstü yapılarıyla dünyanın en iyi korunmuş Roma garnizonlarından biridir. Yakın zamanda bulunan Doğu Roma sınırlarında tek Mithras Tapınağı da burada yer almaktadır. Zerzevan Kalesi'ndeki Mithras tapınağının keşfi büyük ilgi uyandırmıştır" diyor.

UNESCO'nun sitesinde şu notlar da var:

Fotoğraflar: İHA

Şehir surları üzerinde duran 19 metre yüksekliğindeki gözlem ve savunma kulesi, mimari yapısıyla benzersizdir. Askeri yerleşim, 400 kişiyi barındırabilen yeraltı sığınağıyla da benzersizdir ve yerleşimde bu türden birçok bina bulunmaktadır. MS 6. yüzyılda keşfedilen ve tekrar kapatılan gizli geçit, mimarisiyle dikkat çekicidir.

Mevcut bilgilere göre, Zerzevan Kalesi, MS 3. yüzyıldan 639 yılına kadar kesintisiz olarak yerleşim yeri olarak kullanılmıştır. Dünyada en iyi korunmuş eşsiz örneklerden biridir.

KAZILARDA DURUM NE?

İHA ise geçen hafta Zerzevan'daki çalışmalarla ilgili bir haber geçti. Habere göre kalede restorasyon çalışmaları devam ederken, Arsenal, yeraltı kilisesi, Mithras Kutsal alanı ve tonozlu sarnıçlar için de başlayacak restorasyon çalışmaları için hazırlıklar tamamlandı. Haberdeki notlar şöyle:

Toplam 60 dönümde yer alan, 12-15 metre yüksekliğinde ve bin 200 metre uzunluğunda sur kalıntısı, 21 metre yüksekliğinde gözetleme ve savunma kulesi, yönetim binası, konutlar, kilise, tahıl ve silah depoları, sığınaklar, yer altı ibadethanesi, kaya mezarları, su kanalları ile 54 su sarnıcı bulunan kale, tarihe ışık tutuyor.

Tarihi kaleye ziyaretçi ilgisi de her geçen gün artıyor. Dünyada ortaya çıkarılmış son Mithras Tapınağı'na sahip olan ve Roma'nın doğu sınırındaki ilk tapınak olma özelliğini taşıyan Kale, 2020 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ndeki yerini almıştı.

Kalede restorasyon çalışmaları, 'Geleceğe Miras Projesi' kapsamında başlatılmıştı. Çalışmalar devam ederken, Arsenal, yeraltı kilisesi, Mithras Kutsal alanı ve tonozlu sarnıçlar için de başlayacak restorasyon çalışmaları için hazırlıklar tamamlandı.

Kazı Başkanı Prof. Dr. Aytaç Coşkun, Zerzevan Kalesi'nin Roma'nın önemli bir sınır garnizonu olduğunu vurguladı. 3 bin yıllık bir tarihe sahip kalenin Asur döneminden itibaren kullanılan bir alandan olduğunu belirten Coşkun, fakat son haline getiren Roma İmparatorluğu olduğunu ifade etti.

Prof. Dr. Coşkun, hem imparatorluk, hem Pagan hem de Hristiyanlık döneminde oldukça önemli bir sınır hattında yer alan garnizonun özelikle Amida ve Nisibis hattında kazı yapılan tek alan olduğunu söyleyebileceklerini kaydederek, "2014 yılında kazı çalışmaları başladı, akabinde restorasyon çalışmaları başladı. Bu yılda 'Geleceğe Miras Projesi' kapsamında hem büyük kilise de, hem güney kule de restorasyon çalışmaları bütün hızıyla devam ediyor. Bakanlığımız, Zerzevan Kalesinde özelikle restorasyon çalışmaları için önemli bütçeler ayırdı. 2020 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesinde yer alan kale, inşallah bu yıldan itibaren asıl listeye girmesi için de bakanlığımız nezdinde yoğun bir şekilde çalışılıyor" dedi.

Fotoğraf: 1 Mart 2026/AA

"Uluslararası restorasyon ilkeleri uygulanıyor"

"Restorasyon yapmamızın amacı mevcut yapıları gelecek kuşaklara aktarmak ve bu yapıları sağlamlaştırmak için aynı zamanda gelen ziyaretçiler için de önemli bir görsel alan oluşturuyoruz" diyen Coşkun, konuşmasını şöyle tamamlandı:

"Hem yapıların korunmasına yönelik hem de sonraki dönemlerde tahribatını önlemek amacıyla çünkü hava şrtlarında tahribat olabiliyor. Bunu önlemek amacıyla çalışmalarımızı yürütüyoruz. Mevcut yapılar sağlamlaştırılıyor, bununla birlikte birçok uygulama yapılıyor. Uluslararası restorasyon ilkeleri uygulanıyor. Etap etap yapılıyor. Öncelikle güney kule ve kilise başlatıldı. Bu çalışmalar şu an devam ediyor. Akabinde Arsenal, yeraltı kilisesi, Mithras Kutsal alanı, tonozlu sarnıçlar bu yapılarda da restorasyon çalışmaları başlayacak. Hazırlıklarımızı yaptık, gerekli çalışmalar tamamlandı, uygulama çalışmaları da yakın zamanda başlayacak."

Burası Türkiye'de: Bir spor stadyumu nasıl bir anda vahşi ölüm arenasına dönüştü?

Bugün huzurlu gibi görünen bu adaya 'Unutulmuş Cehennem' diyorlar

İstanbul'a uzanan saklı rota: Baharda böyle görünüyor

Bu kaleden dünyada 17 tane var: Biri Türkiye'de

26 yıldır kapalıydı: Film seti gibi görünen tarihi kale yeniden görülebilecek