Türkiye'de gizli geçitleriyle dikkat çeken kale

Kalenin en merak uyandıran özelliklerinden biri, farklı noktalarda tespit edilen gizli geçitler. Bu geçitler, savaş dönemlerinde kaçış ve baskın gibi askerî amaçlarla kullanılmış olabilecek düzeneklerin izlerini taşıyor. Harput Kalesi'nde ortaya çıkarılan bu yapılar, kalenin savunma sisteminin ve geçmişte burada yaşayan insanların güvenlik kaygılarının anlaşılmasına yardımcı oluyor.

Urartulardan Osmanlılara uzanan bir geçmiş

Kültür ve Turizm Bakanlığının kaynaklarına göre Harput Kalesi, MÖ 8. yüzyılın başlarında Urartu Krallığı tarafından kuruldu. Roma ve Bizans dönemlerinde Ziata Castellum adıyla anılan kale, yüzyıllar boyunca farklı devletlerin hâkimiyetine girdi.

1085 yılında Çubuk Bey'in hâkimiyetine giren kale, 12. yüzyılda Artukluların önemli merkezlerinden biri oldu. Artuklu hükümdarı Belek Gazi döneminde Harput, Haçlılarla mücadelede de önemli bir rol oynadı. Daha sonra Selçukluların, Akkoyunluların ve Osmanlıların hâkimiyetine giren kale, farklı dönemlerde onarılarak kullanılmaya devam etti.

Kudüs Kralı'nın esir tutulduğu zindan

Harput Kalesi'nin tarihindeki dikkat çekici bölümlerden biri de geçmişte zindan olarak kullanılan yer altı yapısı. Fırat Üniversitesi Harput İç Kale Kazıları Projesi'nin tarihçe bilgilerine göre, Urartu döneminde su depolamak amacıyla kayaya oyulan kapalı sarnıç, Orta Çağ'da zindana dönüştürüldü.

Artuklu hükümdarı Belek Gazi'nin Haçlılarla mücadelesi sırasında esir alınan Kudüs Kralı II. Baudouin ile bazı Haçlı soylularının Harput Kalesi'nde tutulduğu da belirtiliyor. Tarihsel anlatımlarda bu esirlerin kalenin zindanıyla bağlantısı aktarılıyor.

Kazı çalışmalarında ortaya çıkarılan zindan, kayaya oyulmuş uzun bir yapıya sahip. Üniversitenin kazı projesi kayıtlarında yapının yaklaşık 33 metre derinliğinde olduğu ve basamak sayısının farklı dönemlerde yapılan sayımlarda değiştiği belirtiliyor.

Dört gizli geçit tespit edilmişti

Harput Kalesi'nde geçmişin izlerini taşıyan yapılar arasında gizli geçitler de bulunuyor. Kazı Başkanı Prof. Dr. İsmail Aytaç, 23 Ekim 2025'te Anadolu Ajansına yaptığı açıklamada kalede bugüne kadar dört gizli geçit tespit edildiğini bildirmişti.

22 basamaklı merdivenle inilen 15 metre uzunluğa ve 2 metre çapa sahip gizli geçit, kemerli ve tonozlu yapısıyla Roma döneminin mimari özelliklerini yansıtıyor.

Aytaç, tarihi kaledeki diğer üç gizli geçide ilişkin de şu bilgileri vermişti:

"Gizli geçitlerden biri de kaledeki hamamdan kalenin içine doğru ilerliyor. Bir diğeri kalenin güneybatı köşesindeki Kızlar Burcu'nda yer alıyor. Bir diğeri ise Meryem Ana Kilisesi'nden kalenin içine doğru ilerliyor"

Savaş stratejisi açısından bu tür gizli geçitlerin önemli olduğunu dile getiren Aytaç, "Çünkü eğer savaşı kaybederlerse, ölmemişlerse köle olarak satılma ya da öldürülme riskleri vardı. Bu açıdan insanlar her türlü önlemi, kaçışı ve baskın sistemlerini kullanmaya çalışmışlardır. Söylediğim gibi Harput Kalesi'nde 4 gizli geçit yer almaktadır." demişti.

Süt Kalesi adı nereden geliyor?

Harput Kalesi, halk arasında anlatılan bir efsaneyle de tanınıyor. Rivayete göre kalenin inşası sırasında su kıtlığı yaşanınca harç hazırlanırken su yerine süt kullanıldı. Bu nedenle yapının Süt Kalesi olarak anıldığı söyleniyor. Ancak bu anlatım tarihsel olarak doğrulanmış bir bilgi değil, kaleyle ilgili günümüze ulaşan bir rivayet.

Kazılar kalenin geçmişini aydınlatıyor

Harput Kalesi'nde yürütülen arkeolojik kazılarda farklı dönemlere ait sarnıçlar, tandırlar, ocaklar, atölyeler, konut kalıntıları ve çeşitli günlük kullanım eşyaları ortaya çıkarıldı. Urartu, Bizans, Artuklu ve Osmanlı dönemlerine tarihlendirilen buluntular, kalenin uzun yıllar boyunca yalnızca askerî bir savunma noktası değil, aynı zamanda insanların yaşadığı bir yerleşim alanı olduğunu da ortaya koyuyor.

Kale, gizli geçitleri, zindanı, saray kalıntıları ve farklı dönemlerden izler taşıyan mimarisiyle Doğu Anadolu'nun çok katmanlı tarihini yansıtan önemli kültürel miras alanlarından biri olmayı sürdürüyor.

Bu makalenin ardından Türkiye'nin kaleleri sayfası da ilginizi çekebilir.