Tarihi kaledeki 1700 yıllık gizem çözüldü

Çınar ilçesine 13 kilometre uzaklıktaki Demirölçek Mahallesi yakınlarında, 124 metre yükseklikteki kayalık tepede bulunan ve askeri yerleşimde dünyada bulunan son Mithras Tapınağı'nın ortaya çıkarıldığı kale, bilimsel kazılarla tarihe ışık tutuyor.

Zerzevan Kalesi

Kültür ve Turizm Bakanlığı, Valilik, Çınar Kaymakamlığı, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi, Diyarbakır Müzesi Müdürlüğü, Dicle Üniversitesi, Karacadağ Kalkınma Ajansı, GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı, Türkiye İş Kurumu (İŞKUR) ve Safir Tuz'un katkılarıyla 2014'te başlatılan kazılar yıl boyu devam ediyor.

UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne 2020 yılında dahil edilen kentin önemli turizm değerlerinden olan kalede, yerli ve yabancı ziyaretçiler ağırlanıyor.

Kale ve çevresindeki 1000 dönüm alanda bugüne kadar 15 metre yüksekliğinde ve 1200 metre uzunluğunda sur kalıntısı, 21 metre yüksekliğinde gözetleme ve savunma kulesi, kilise, yönetim binası, konutlar, tahıl ve silah depoları, kaya mezarları, su kanalları ile 63 su sarnıcı, yer altı kilisesi, 400 kişilik yer altı sığınağı, konutlar ve gizli geçitler, milattan sonra 4. yüzyılda Hristiyanlığın benimsenmesiyle önemini kaybeden, dönemin Mithras dinine ait yer altı tapınağı ve Mithras Tapınağı'na gizli dini tören ve ayinler için gelen davetlilerin konakladığı alan ile birçok esere ulaşıldı.

Arkeolojik kazılarla geçmişe ışık tutan tarihi kalenin gelecek kuşaklara aktarılması için başlatılan kapsamlı restorasyon çalışması da sürüyor.

Tapınağın girişindeki kitabedeki yazının çözümü yapıldı

Kalede 2017'de yapılan çalışmalarda ortaya çıkarılan Mithras Tapınağı'nın girişinde yer alan kitabedeki yazının çözümü, Mardin Artuklu Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Süryani Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Mehmet Sait Toprak tarafından, eski Aramice epigrafik ve filolojik incelemeyle yapıldı.

Yapılan epigrafik ve ortografik analizlerde, yazının millattan sonra 3. ve 4. yüzyıllarda eski Süryanice ve Aramice yazı karakterleriyle uyum gösterdiği tespit edildi.

Şanlıurfa Müzesi'ndeki millattan sonra 2. ve 3. yüzyıla ait Süryanice yazıtlarla yapılan karşılaştırmalarla, kitabenin tarihlendirmesi gerçekleştirildi.

Yazının çözümüyle tapınağın 1700 yıl önce Roma İmparatorluğu döneminde Hristiyanlar tarafından kapatılarak mühürlendiği ortaya çıktı.

Yazıtın çözümü için çalışmalar bir yıl sürdü

Kazı Heyeti Başkanı Prof. Dr. Aytaç Coşkun, Zerzevan Kalesi'nin Roma'nın sınır garnizonu ve önemli bir sınır askeri birliği olarak kullanıldığını söyledi.

Kalede, Mithras kutsal alanının ortaya çıkarıldığını belirten Coşkun, şunları kaydetti:

"Kutsal alanda yer altı yapısı ve tapınak vardı. Hristiyanlıkla birlikte gizem dininin en önemli Mithras Tapınağı'nın kapatıldığını gördük. Kapatılma döneminde sikkelerin ortaya çıkmasıyla da buna işaret edilmişti. Tapınağın kapısında bir yazıt keşfettik. 2017'den bu yana yurt içi ve yurt dışında birçok çalışma yapıldı ama yazıt çözümlenemedi. Bir yıl boyunca yapılan çalışmayla çözümü yapılan yazıt, dünya arkeolojisine önemli bir keşif olarak tarihe ismini yazdırdı."

Mithras dininin Roma İmparatorluğu döneminde çok yaygın inanç olduğunu anlatan Coşkun, Hristiyanlıkla birlikte Mithras tapınaklarının Zerzevan Kalesi'ndeki gibi ya kapatıldığını ya da kiliseye dönüştürüldüğünü gördüklerini belirtti.

Coşkun, "İlk kez, bu tapınağın kutsanarak kapatılması, Mithras ile ilgili bilinen ve dünya arkeolojisinde en çok merak edilen önemli bir soru işaretine cevap buldu. Mithras inancı, Roma İmparatorluğu'nda yaygın ve MS 2. ve 3. yüzyılda bütün Roma'ya hakim olan bir inanç. İmparatorların Hristiyan olmasıyla ve Hristiyanlığın Roma dünyasında yayılmasıyla Mithras inancını kendilerine rakip görüyorlar. Bu nedenle bu inancı yasaklıyorlar. Bütün tapınaklar ya kapatılıyor ya da kiliseye dönüştürülüyor." ifadesini kullandı.

"Bu arkeolojik olarak son derece önemli bir keşiftir"

Prof. Dr. Toprak ise Zerzevan Kalesi'nin en önemli kesitlerinden birinin Mithras Tapınağı olduğunu dile getirdi.

Tapınağın girişinde bulunan kitabedeki yazıyı 1 yıl boyunca epikrafik açıdan çözümlemeyle okumasını yaptıklarını belirten Toprak, böylece yazıtın anlamlandırmasını elde ettiklerini anlattı.

Dünyada Mithras tapınaklarının birkaç örneğinin olduğunu hatırlatan Toprak, şunları aktardı:

"Zerzevan Kalesi'nde ise üzerinde yazıt olan ve mühürlenen yegane tapınakların en önemlisi bulunuyor. Hristiyanlığın Roma İmparatorluğu dini olduktan sonra tapınağın mühürlenmesi önemli örnek olarak kabul edilebilir. Yazıtta 'Yenilmeyen güneş tanrı Mithras' ile Hazreti İsa'nın o Mithras karşısındaki varlığını buradaki yazıyla da sembolize bir şekilde ifade edildiğini görüyoruz. Haç ve bu yazı mevcut Mithras Tapınağı'nı bir anlamda mühürlüyor. Yazının içeriğini incelediğimizde bu çok bariz bir şekilde görünüyor. Yazıtta karakteristik olarak milattan sonra 4. veya 5. yüzyıl yazı özelliklerini görebiliyoruz. Yazıtta 'kutsal haçın tanrı adına ki o tanrı düzenleyen, ıslah eden ve sevgiyi yayan tanrıdır' ifadeleri yer alıyor. Bu cümleyle bir anlamda mevcut Mithras Tapınağı kapatılarak hükmü feshedilmiştir. Dünya arkeolojisi açısından aslında ilk defa eski Aramice yazılı olarak Mithras Tapınağı'nın kapatılması örneğine rastlıyoruz. O yüzden tapınak dünya mirası ve arkeolojisi açısından son derece önem arz etmektedir. Eski Aramice yazıtlara baktığımızda bir örnek olarak da yazı özellikleri açısından da ayrıca önem arz ediyor. Bu yazıyla 1700 yıl önce Roma'nın uç noktalarında bulunan Mithras Tapınağı'nın kapatıldığını öğreniyoruz. Bu arkeolojik olarak son derece önemli bir keşiftir."

Kayalıklar üzerindeki kale: 1 yılda 750 bin kişi ziyaret etti, dehlize böyle iniliyor

Kayalıkların zirvesinde: Rivayetlere konu olan kale

Ankara'yı tepeden izleyen tarih: Ankara Kalesi'nin hikayesi