Psikiyatrist ve Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü Prof. Dr. Nevzat Tarhan, Platin Dergisi Temmuz 2026 sayısında konuk yazar oldu. Tarhan, yazısında longevityi psikolojik sağlık açısından ele aldı. İşte o yazı:

Uzun yaşamak insanlığın en eski hayallerinden biri... Ama bugün sadece uzun yaşamak yetmiyor. Asıl soru şu: Uzun yaşarken ne kadar sağlıklı, ne kadar üretken ve ne kadar mutlu kalabiliyoruz? Şu anda dünyada 'longevity' yani sağlıklı uzun ömürlülük konusu çok konuşuluyor. Çünkü insan ömrü uzadı. Bundan yüz yıl önce ortalama yaşam süresi 40'lı yaşlardaydı. Bugün kadınlarda 80'lere, erkeklerde 70'lerin üzerine çıktı. Fakat ömür uzarken yeni bir problem ortaya çıktı. İnsanlar daha uzun yaşıyor ama aynı zamanda daha fazla Alzheimer, depresyon, yalnızlık ve tükenmişlik yaşıyor. Bu nedenle artık hedefimiz yaşlanmamak değil, sağlıklı yaş almak olmalı. Uzun yaşamı anlatırken hep ruh-beyin-beden üçgeninden söz ediyorum. Çünkü insan sadece biyolojik bir varlık değil. Duygularımız, düşüncelerimiz, ilişkilerimiz ve hayatı anlamlandırma biçimimiz de yaşam süremizi etkiliyor.

İNSAN; RUHU, ZİHNİ VE BEDENİYLE BİR BÜTÜN

Önceki çalışmalarımda longevity konusunu anlatırken hep şu noktaya dikkat çekmeye çalıştım: İnsanların çoğu uzun yaşamanın sırlarını dışarıda arıyor. Yeni ilaçlar, yeni takviyeler, yeni teknolojiler, yeni yöntemler... Bunların hepsi önemli olabilir ama işin psikolojik tarafı çoğu zaman gözden kaçıyor. Oysa insan sadece bedenden oluşan bir varlık değil. İnsan; ruhu, zihni ve bedeniyle bir bütün. Eğer bu üç alan arasında denge kuramazsak, sadece biyolojik olarak yaşam süresini uzatmak bizi mutlu etmeye yetmez. Bugün dünyada ortalama yaşam süresi uzuyor. Bundan 100 yıl önce insanlar 40'lı yaşlarda hayatını kaybediyordu. Şimdi ise 80'li yaşlara ulaşan insan sayısı giderek artıyor. Ancak burada yeni bir soru ortaya çıkıyor: Uzun yaşarken ne kadar sağlıklı, ne kadar üretken ve ne kadar huzurlu kalabiliyoruz? Asıl mesele budur. Yaşlanmayı durdurmak mümkün değil. Ama yaşlanırken sağlıklı kalmak mümkün. Bunun için de yalnızca beden sağlığına değil, psikolojik sağlığa da yatırım yapmak gerekiyor.

AYAKTA KALABİLMENİN YOLU ZİHİNSEL ESNEKLİK

Hayatta hiç stres yaşamayan insan yoktur. Böyle bir hayat zaten mümkün değil. Hatta ben her zaman söylerim; stressiz bir hayat doğru da değil. Önemli olan stresin varlığı değil, stresle kurduğumuz ilişkidir. Bazı insanlar yaşadıkları zorluklar karşısında kolayca dağılıyor. Bazıları ise aynı olayları yaşadığı halde yeniden toparlanabiliyor. İşte buna psikolojik dayanıklılık diyoruz. Bunu anlatırken 'sünger, teflon ve kauçuk kişilik' örneklerini veriyorum. Sünger kişilikler her olumsuzluğu içine çeker. Sürekli dert toplarlar. Hayatın bütün yükünü omuzlarında taşırlar. Teflon kişilikler ise kendileri etkilenmiyormuş gibi görünür ama çevrelerini yakarlar. Özellikle narsistik özellikleri olan kişiler bu gruba girer. En sağlıklı yapı kauçuk kişiliktir. Kauçuk darbe alır, esner ama kırılmaz. İnsan da hayat karşısında böyle olmalıdır. Psikolojik sağlamlık dediğimiz şey tam olarak budur. Bugün belirsizlik çağında yaşıyoruz. Dünyanın değişim hızı insan beyninin alışık olduğu hızın çok üzerinde. Böyle bir dönemde ayakta kalabilmenin yolu zihinsel esneklikten geçiyor.

MODERN ÇAĞIN GÖRÜNMEYEN YORGUNLUĞU

Günümüz insanının en büyük sorunlarından biri tükenmişlik... Eskiden insanlar bedensel olarak yoruluyordu. Şimdi ise zihinsel olarak yoruluyorlar. Telefonlarımız sürekli açık. Sosyal medya sürekli aktif. Bildirimler hiç bitmiyor. İnsanlar dinlenirken bile kendilerini suçlu hissediyorlar. Çünkü modern kültür bize sürekli aynı şeyi söylüyor: "Daha başarılı ol, daha çok çalış, daha görünür ol ve daha üretken ol." Bu durum insan zihninde sürekli bir performans baskısı oluşturuyor. Bir iş insanının bana söylediği bir cümleyi hiç unutmuyorum: "Bir milyar dolarlık şirket yönetiyorum ama tansiyonumu yönetemiyorum." Bu aslında çağımızın özeti gibi bir cümle. Dış dünyayı yönetiyoruz ama iç dünyamızı yönetmekte zorlanıyoruz. Oysa uzun ve kaliteli yaşamın temel şartlarından biri iç dünyayla barışabilmektir.

HAZ MUTLULUĞU GEÇİCİ, ANLAM MUTLULUĞU KALICI

Çok önemli bir ayrım var. Günümüzde insanların çoğu mutluluğu hazla karıştırıyor. Oysa haz mutluluğu ile anlam mutluluğu aynı şey değildir. Haz mutluluğu kısa sürelidir. Dopamin sistemiyle ilişkilidir. Yeni bir telefon almak, terfi etmek, alkış almak, sosyal medyada beğeni toplamak kişiye kısa süreli bir iyi his verir. Fakat bu etki uzun sürmez. Bir süre sonra daha fazlasını istemeye başlarız. Anlam mutluluğu ise farklıdır. Bir ideale sahip olmak, faydalı işler yapmak, bir amaca hizmet etmek, kendinden daha büyük bir bütünün parçası olduğunu hissetmek insanda daha kalıcı bir huzur oluşturur. Pozitif psikolojinin kurucularından Martin Seligman buna 'otantik mutluluk' diyor. Bunun Türkçe'deki en güzel karşılığının 'huzur' olduğunu düşünüyorum. Huzur, her şey yolunda giderken mutlu olmak değildir. En zor şartlarda bile iç dengeyi koruyabilmektir. İşte uzun yaşam araştırmalarında karşımıza çıkan insanların önemli bir kısmında bu özellik görülüyor.

UZUN YAŞAMIN KORUYUCULARI: SOSYAL BAĞLAR

Uzun yaşam araştırmalarının en ilginç sonuçlarından biri sosyal ilişkilerle ilgili... Harvard Üniversitesi'nin onlarca yıl süren araştırmalarında uzun ve mutlu yaşayan insanların ortak özelliğinin güçlü sosyal bağlar olduğu görülüyor. İnsan ilişkisel bir varlıktır. Bu nedenle yalnızlık sadece psikolojik bir sorun değildir; aynı zamanda biyolojik bir risk faktörüdür. Dünya Sağlık Örgütü yalnızlığı geleceğin en önemli sağlık tehditlerinden biri olarak görüyor. Çünkü yalnız insanın bağışıklık sistemi zayıflıyor, depresyon riski artıyor, bilişsel gerileme hızlanıyor. İnsanlarla konuşmak, paylaşmak, dostluk kurmak, aile bağlarını korumak aslında beyni koruyan davranışlardır. Bu nedenle uzun yaşamak isteyen kişi önce ilişkilerine yatırım yapmalı. Bir başka önemli konu da zihinsel performans... Beyin kas gibidir. Kullandıkça güçlenir. Uzun yıllar boyunca beynin belirli bir yaştan sonra değişmediği düşünülüyordu. Artık bunun doğru olmadığını biliyoruz. Beyin nöroplastik bir organdır. Yani öğrenmeye ve değişmeye devam eder. Bu nedenle yeni şeyler öğrenmek, yeni insanlar tanımak, farklı yollar kullanmak, yeni hobiler edinmek beynin yaşlanmasını yavaşlatır. Ben bazen şöyle öneriyorum: İşe hep aynı yoldan gidiyorsanız farklı bir yol deneyin. Hep aynı markete gidiyorsanız başka bir markete gidin. Beyni konfor alanından çıkarın. Çünkü beyin kullandığı bölgeleri geliştirir.

DENGE KURABİLMEK GEREKİYOR

Mutlu ve uzun yaşamanın tek kelimelik bir özeti varsa o da dengedir. Buna 'akıl terazisi' diyorum. İnsanın hayatında üç temel alan dengede olmalıdır: Sağlık, varlık ve bilgelik. Sadece sağlık odaklı yaşarsanız hayatın diğer boyutlarını kaçırırsınız. Sadece para odaklı yaşarsanız ruhsal yoksulluk yaşarsınız. Sadece bilgiye odaklanırsanız sosyal hayatı ihmal edebilirsiniz. Önemli olan bu üç alan arasında denge kurabilmektir. Akıl terazisinin özü budur. Uzun yaşamın sırrı tek bir ilaçta, tek bir diyette ya da tek bir genetik özellikte saklı değil. Stresi yönetebilmek, anlam üretebilmek, ilişkileri koruyabilmek, öğrenmeye devam edebilmek ve hayatın içindeki küçük güzelliklerden keyif alabilmek bu tablonun önemli parçalarını oluşturuyor. Zara Ağa'ya uzun yaşamının sırrını sorduklarında verdiği cevaplardan biri şuydu: "Esprili yaşadım." Aslında bu cevap çok şey anlatıyor. Mizah kullanabilen, hayata olumlu bakabilen, sıradan şeylerden mutlu olabilen insanlar daha uzun ve daha kaliteli yaşayabiliyorlar. Çünkü uzun yaşamın gerçek sırrı sadece yılları artırmak değil. Asıl mesele, yıllara hayat katabilmek...