Doğa alarm veriyor: Bir milyon tür yok oluş eşiğinde

Her yıl 22 Mayıs'ta kutlanan Dünya Biyolojik Çeşitlilik Günü, bu yıl da doğa kayıplarının hızlandığı bir dönemde küresel ölçekte alarm zillerinin çaldığını bir kez daha ortaya koyuyor. Bilimsel veriler, ekosistemlerin geri dönülmesi zor bir eşikten geçtiğine işaret ediyor. Birleşmiş Milletler'e bağlı IPBES verilerine göre, dünya genelinde yaklaşık bir milyon tür yok olma tehlikesiyle karşı karşıya bulunuyor.

Bu tabloyu destekleyen bir diğer çarpıcı veri ise WWF tarafından yayımlanan Living Planet Report'ta yer alıyor. Rapora göre, omurgalı tür popülasyonlarında 1970'ten bu yana ortalama yüzde 69'luk bir düşüş yaşandı. Uzmanlar, bu düşüşün yalnızca tür kaybı anlamına gelmediğini; aynı zamanda ekosistemlerin işleyişinde ciddi bozulmalar yarattığını ve doğanın kendini yenileme kapasitesini zayıflattığını vurguluyor.

DOĞA EKONOMİNİN TEMELİ: RİSK BÜYÜYOR

Biyoçeşitlilik kaybı artık yalnızca çevresel bir sorun değil; doğrudan ekonomik sistemleri etkileyen bir kırılganlık unsuru haline gelmiş durumda. World Economic Forum verileri, küresel ekonominin yaklaşık yüzde 50'sinin doğaya orta veya yüksek derecede bağımlı olduğunu ortaya koyuyor. Tarım, balıkçılık, ormancılık ve turizm gibi sektörler başta olmak üzere birçok ekonomik faaliyet, doğanın sunduğu hizmetler üzerine kurulu.

Ancak bu temel zayıfladıkça riskler de büyüyor. Doğa kaybının her yıl trilyonlarca dolarlık ekonomik riski tetiklediği belirtilirken; iklim değişikliği, arazi kullanımındaki dönüşüm, kirlilik ve aşırı tüketim bu sürecin başlıca itici güçleri arasında yer alıyor. Ekosistem hizmetlerinin zayıflaması; gıda üretiminde dalgalanma, su kaynaklarında azalma ve enerji maliyetlerinde artış gibi zincirleme etkiler yaratıyor.

TÜRKİYE: ZENGİNLİK VE KIRILGANLIK BİR ARADA

Türkiye ise bu küresel tablonun en dikkat çekici örneklerinden biri. Avrupa, Asya ve Afrika biyocoğrafik bölgelerinin kesişiminde yer alan ülke; 12 bini aşkın bitki türü ve yüksek endemizm oranıyla küresel ölçekte önemli bir biyoçeşitlilik merkezi olarak öne çıkıyor. Bu çeşitlilik, Türkiye'yi yalnızca ekolojik açıdan değil, aynı zamanda tarım, turizm ve doğal kaynak yönetimi açısından da stratejik bir konuma taşıyor.

Ancak aynı coğrafya, ciddi baskılarla da karşı karşıya. Habitat kaybı, hızlı kentleşme, su stresi ve iklim değişikliğinin etkileri giderek daha görünür hale geliyor. Tarım ve Orman Bakanlığı verilerine göre, son 50 yılda Türkiye'deki sulak alanların yüzde 50'den fazlası kaybedildi. Bu kayıp; kuş göç yollarından tarımsal üretime, yerel ekonomilerden su güvenliğine kadar geniş bir etki alanı yaratıyor.

KÜRESEL HEDEFLER VE UYGULAMA AÇIĞI

Biyoçeşitlilik kaybına karşı uluslararası düzeyde atılan adımlar da hız kazanmış durumda. 2022'de kabul edilen Kunming-Montreal Küresel Biyoçeşitlilik Çerçevesi ile 2030 yılına kadar kara ve deniz alanlarının en az yüzde 30'unun korunması hedefleniyor. Bu hedef, doğa kaybını durdurmak ve tersine çevirmek için kritik bir eşik olarak görülüyor. Ancak uzmanlar, mevcut uygulama hızının bu hedeflerin gerisinde kaldığına dikkat çekiyor. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde finansman eksikliği, politika uyumsuzlukları ve uygulama kapasitesinin sınırlı olması, hedeflere ulaşmayı zorlaştırıyor. Bu nedenle, kamu kaynaklarının yanı sıra özel sektör yatırımlarının ve doğa temelli finansman modellerinin devreye girmesi gerektiği vurgulanıyor.

YENİ PARADİGMA DOĞA TEMELLİ KALKINMA

Tüm bu gelişmeler, biyoçeşitliliğin artık yalnızca çevresel bir başlık olmaktan çıktığını net şekilde ortaya koyuyor. Doğanın korunması; ekonomik dayanıklılık, gıda güvenliği ve sürdürülebilir kalkınmanın temel unsurlarından biri haline geliyor. Bu çerçevede, doğa temelli çözümler giderek daha fazla öne çıkıyor. Ekosistem restorasyonu, sürdürülebilir tarım uygulamaları ve karbon yutak alanlarının korunması gibi yaklaşımlar; hem çevresel fayda sağlıyor hem de ekonomik değer üretiyor. Kamu-özel sektör iş birlikleri, veri temelli karar mekanizmaları ve uzun vadeli yatırım perspektifi ise bu dönüşümün en kritik yapı taşları olarak öne çıkıyor. Sonuç olarak, küresel veriler tek bir gerçeğe işaret ediyor: Biyoçeşitliliğin korunması artık bir tercih değil, zorunluluk. Doğanın kaybı yalnızca ekosistemleri değil, toplumların geleceğini de doğrudan etkiliyor.

TÜRKİYE'DE BİYOÇEŞİTLİLİK

10.000+ bitki türü

153+ memeli türü

490 kuş türü

480 deniz balığı türü

384 kelebek türü

106 sürüngen türü.

Türkiye bitkilerinin yaklaşık %34'ü endemik

(yalnızca bu coğrafyada bulunuyor).

Türkiye'de 80.000'den fazla omurgasız tür yaşıyor.

TEHDİT ALTINDAKİ TÜRLER

Türkiye'de en az 401 tür tehdit altında.

Akdeniz foku,

Caretta Caretta,

Dikkuyruk ördeği,

Kelaynak,

en çok tehdit altındaki

türler olarak gösteriliyor.

(KAYNAK: ULUSLARARASI DOĞA KORUMA BİRLİĞİ)

"DOĞA İYİLEŞİRSE EKONOMİ AYAKTA KALIR"

Biyoçeşitlilikte küresel ölçekte kritik bir konumda bulunan Türkiye'de, doğal varlıkların korunması her geçen gün daha stratejik bir önem kazanıyor. Biyoçeşitlilik gününe özel Platin Dergisi'ne konuşan WWF-Türkiye Genel Müdürü Ömür Kula, kurumun yarım asırlık yolculuğunu 'emanet' kavramı üzerinden dile getiriyor: "WWF-Türkiye olarak aslında 50 yıldır tek bir şeyin peşindeyiz; Türkiye'nin doğasını korumak. Bu yarım asırlık yolculuk; emek, bilgi, deneyim ve güçlü bir hafızanın birleşimi. Bu kurumdan yolu geçen herkes gibi biz de bu emaneti önce korumak, sonra da ileriye taşımakla yükümlüyüz." Kula, doğa koruma çalışmalarının yalnızca yerel değil küresel sonuçlar doğurduğunu vurguluyarak, "Bugüne kadar attığımız her adımda şunu gördük: Koruduğumuz her tür, iyileştirdiğimiz her toprak parçası, temas ettiğimiz her paydaş... Hepsi aslında daha büyük bir resmin parçası. Projelerimize aktarılan her kaynağın yarattığı etki, yalnızca yerelde değil, doğanın küresel iyileşmesine katkı sağlayan somut çıktılar olarak geri dönüyor. Belki küçük adımlar, ama doğru yönde atılmış adımlar" diyor.

TÜRKİYE: BİYOÇEŞİTLİLİKTE KRİTİK EŞİK

Türkiye'nin üç farklı biyocoğrafik bölgenin kesişiminde yer aldığını belirten Kula, bu zenginliğin ciddi baskı altında olduğuna dikkat çekiyor: "Türkiye bu anlamda çok özel bir ülke. Üç farklı biyocoğrafik bölgenin kesişiminde yer alması, bize olağanüstü bir habitat çeşitliliği ve tür zenginliği sunuyor. Bu da Türkiye'yi küresel ölçekte önemli bir biyoçeşitlilik merkezi haline getiriyor. Ancak sahada yaptığımız çalışmalar bize aynı zamanda şunu da gösteriyor: Bu zenginlik ciddi bir baskı altında. Habitat kaybı, iklim değişikliği, kirlilik, istilacı türler ve sürdürülebilir olmayan kaynak kullanımı, ekosistemlerin bütünlüğünü giderek zayıflatıyor. Eğer bu eğilim devam ederse, geri dönüşü çok zor kayıplarla karşı karşıya kalabiliriz."

"DOĞA BEDAVA DEĞİL"

Doğanın sınırsız bir kaynak gibi görülmesinin büyük bir yanılgı olduğunu ifade eden Kula, "Bir noktada hepimiz şunu fark ettik: Doğa aslında 'bedava' değil. Uzun yıllar boyunca onu sınırsız bir kaynak gibi kullandık. Ama bugün geldiğimiz noktada, bunun ne kadar büyük bir yanılgı olduğunu çok net görüyoruz. Yanlış tarım uygulamaları, kontrolsüz su kullanımı, doğayla uyumsuz sanayi yatırımları... Tüm bunlar bizi gerçek anlamda bir kalkınmaya değil, tam tersine daha pahalı, daha kırılgan bir ekonomik düzene sürüklüyor. Gıdamız azalıyor, suyumuz tükeniyor, enerji maliyetlerimiz artıyor" diyor.

Doğa ile ekonomi arasındaki ilişkiye işaret eden Kula, "Çünkü çok basit bir gerçek var; doğa kendini yenileyemezse, ekonomi de sürdürülebilir olamaz. Bugün kullandığımız ekonomik sistem, doğanın sunduğu hizmetlerin üzerine kurulu. Eğer bu temel zayıflarsa, hiçbir yatırım da gerçekten 'değerli' olmaz" diyor. Kula, doğa temelli çözümlerin ölçülebilir ve yatırım yapılabilir olduğunun altını çizerek, "İşte bu noktada finansmanın yönü kritik hale geliyor. Doğru yatırımların yapılabilmesi için, doğanın iyileşmesinin mümkün ve ölçülebilir olduğunun gösterilmesi gerekiyor" yorumunda bulunuyor. Kula bununla ilgili somut örnekler veriyor: "Örneğin, deniz çayırlarını koruduğumuzda ne oluyor? Küçük bir alanı bile teknelerin demirlemesinden koruduğumuzda, karbon tutma kapasitesinin arttığını görüyoruz. Aynı zamanda balık popülasyonları da toparlanıyor. Alan büyüdükçe bu etkinin katlanarak arttığını ölçebiliyoruz. Bu da bize şunu söylüyor: Doğa temelli çözümler yalnızca çevresel değil, ekonomik olarak da yatırım yapılabilir alanlar." "Benzer bir tabloyu tarımda da görüyoruz" diyen Kula, "Onarıcı tarım uygulamalarıyla toprağın sağlığını iyileştirebiliyor, su kullanımını azaltabiliyor, çiftçinin yükünü hafifletebiliyor ve ürün kalitesini artırabiliyoruz. Üstelik bu sistemlerin kısa sürede kendini amorti ettiğini de biliyoruz. Yani doğa dostu üretim, aynı zamanda ekonomik olarak da mantıklı bir model sunuyor" diye ekliyor.

EN BÜYÜK RİSK: SULAK ALANLAR

Kula, "Bugün en büyük risk sulak alanlarımızda. Son 50 yılda bu alanların yarısından fazlasını kaybettik" diye uyarıyor. Burdur Gölü, Manyas Gölü, Gediz Deltası ve Kızılırmak Deltası gibi alanlarda gerilemenin sürdüğünü belirten Kula son olarak "Aşırı su kullanımı, barajlar, kirlilik ve iklim değişikliği bu alanları hızla yok ediyor. Aşırı balıkçılık, plastik kirliliği, deniz suyu sıcaklıklarının artışı ve kontrolsüz yapılaşma, özellikle Akdeniz foku ve Caretta caretta gibi türlerin yaşam alanlarını daraltıyor. Ormanlarımız her yıl artan yangınlar, kaçak kesimler ve madencilik faaliyetleri nedeniyle ciddi bir tehdit altında. Doğa iyileştirilebiliyor. Doğru yöntemlerle, doğru iş birlikleriyle ve doğru yatırımlarla. Doğayı korumak, artık sadece bir çevre meselesi değil, ekonomik, sosyal ve geleceğimizi doğrudan ilgilendiren bir kalkınma meselesi" diyor.