Geleceğin sermayesinde etki odağı

İklim krizi, sosyal eşitsizlikler ve ekonomik belirsizlikler derinleşirken kalkınma ihtiyaçlarını karşılamak, geleneksel kaynakların tek başına altından kalkabileceği bir iş olmaktan çıktı. Bu ihtiyaçlara yanıt olarak yeni bir yatırım modeli doğdu: Hem ölçülebilir sosyal ve çevresel etki yaratmayı hem de finansal getiri sağlamayı hedefleyen etki yatırımı. Etki Yatırımı Danışma Kurulu (EYDK) Genel Sekreteri Tuğçe Söğüt, kavramın 2007'de sosyal etki fikriyle ortaya çıktığını, aradan geçen yaklaşık 20 yılda hızla yol aldığını ve bugün sürdürülebilirlik başlığı altında çok daha sık konuşulduğunu anlatıyor. Söğüt'e göre bu model bir ihtiyaçtan doğdu. Filantropi ve kurumsal sosyal sorumluluk (KSS) yaklaşımları, sosyal ve çevresel sorunların çözümüne önemli katkılar sağladı. Ancak finansman ihtiyacı büyüdükçe mevcut kaynakların tek başına yeterli olmadığı görüldü. Etki yatırımı ise finansal getiriyle birlikte ölçülebilir pozitif toplumsal ve çevresel etki yaratmayı hedefleyerek özel sermayenin de bu alanlara yönlendirilmesini mümkün kılıyor. Söğüt farkı şöyle anlatıyor: "Burada en önemli konu, bunun bir yatırım olması. Geleneksel hibe ve filantropik desteklerden farklı olarak etki yatırımlarında finansal getiri beklentisi de bulunuyor. Artan finansman ihtiyacını karşılayabilmek için özel sermayeyi de harekete geçirmemiz gerekiyor. Etki yatırımı, finansal getiriyle toplumsal ve çevresel faydayı bir araya getirerek bunu mümkün kılan modellerden biri"

PARA VAR, EŞLEŞME YOK

Söğüt'ün sunduğu tablo, sorunun sermayenin azlığında olmadığını gösteriyor. Dünyadaki toplam varlıkla Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları'nın (SKA) finansman ihtiyacını yan yana koyan Söğüt şunları söylüyor: "Küresel varlıkların toplamı 570 trilyon dolar. SKA'lara ulaşmak için ihtiyacımız olan finansman ise yıllık 4.2 trilyon dolar. Dünyadaki sermayenin yüzde 1'inden daha azını etki odaklı gelişmelere, sosyal ve çevresel etki yaratacak projelere yönlendirebilsek SKA'lara ulaşıyoruz." Hesap gerçekten de bu kadar basit: 4.2 trilyon dolarlık yıllık açık, 570 trilyon dolarlık varlığın yüzde 1'inin altında kalıyor. Söğüt'e göre bu durum, sermayeyi yatırım yapılabilecek projelerle doğru zamanda, doğru şekilde ve doğru finansman mekanizmalarıyla bir araya getiremediğimiz anlamına geliyor. Üstelik bunu ölçemediğimiz için ortaya net ve somut bir çıktı da koyamıyoruz. Etki yatırımı da hem mevcut sermayeyi bu projelere yönlendirmeyi hem de daha fazla sermayenin akması için katalizör olmayı öncelikliyor. Söğüt bu tespiti kendi deneyimiyle de destekliyor. 20 yılı aşkın süredir sosyoekonomik kalkınma alanında çalışan Söğüt, Japon ve Kore hükümetlerinden Avrupa Birliği'ne, Alman Kalkınma Bankası'na kadar pek çok kurumla projeler yürüttü; Birleşmiş Milletler'de de görev aldı. Tablo hep aynıydı: "Hepsinde aynı sorun vardı. Bir para var ve günün sonunda bir sosyoekonomik kalkınma projesine geliyordu. Ancak çoğu zaman projelerin gerçekleştirdiği faaliyetler ve çıktılar ölçülürken, uzun vadeli toplumsal ve çevresel etkileri aynı sistematikle ortaya koymak mümkün olmuyordu." Söğüt'e göre etki yatırımı bunların hepsini bir araya getiriyor ve yatırımın sosyal ve çevresel etkisini ölçerek ortaya koyuyor. Küresel finans mimarisi de aynı sorunla yüzleşiyor. 2025 yılında Sevilla'da gerçekleştirilen Dördüncü Uluslararası Kalkınmanın Finansmanı Konferansı'nda (FFD4) kabul edilen Sevilla Taahhüdü, sürdürülebilir kalkınmanın finansman açığının kapatılması için uluslararası finansal mimarinin reforme edilmesi gerektiğini vurguladı. Kamunun tek başına yetmediği, finansman açığını kapatmak için özel sektörün ve tüm paydaşların birlikte çalışması gerektiği vurgulandı. Söğüt'ün altını çizdiği gelişme ise şu: "Etki ölçümü ve etki yatırımı, bu taahhüdün içinde ilk defa bir Birleşmiş Milletler dokümanında yer alıyor. Yani küresel anlamda hepimiz aynı noktadayız. Bir finansman açığı var ve bu açığı kapatmak için farklı paydaşların bir araya gelmesi gerekiyor." Yeni modellere ihtiyaç olması, eskilerin bırakılacağı anlamına gelmiyor. Söğüt bu konuda net konuşuyor: "Bu, mevcut modellerin yerine geçecek demek değil. Birbirlerini tamamlayarak ihtiyaca karşılık gelecek şekilde bir ilerleme olacak. ESG ile etki yatırımı da birbirinin yerine geçmiyor; birbirini tamamlayan kavramlar olarak bakmamız gerekiyor." Karma finansman bu tamamlayıcılığın en somut örneği. Riskin yüksek olduğu noktalarda etki çok büyük olsa bile özel sektör geri durabiliyor. Kamu, filantropi ve kalkınma finansmanı kaynaklarından yararlanarak yatırım risklerini azaltan ve paylaşan karma finansman modelleri, özel sermayenin yüksek toplumsal ve çevresel fayda yaratabilecek projelere yönlendirilmesini kolaylaştırıyor. Sonuç odaklı finansmanda ise eğitime erişim gibi devletin ana sorumluluk alanlarındaki işler için ön finansman sağlanabiliyor, sonuç ortaya çıktığında devlet ödemeyi yapıyor.

TÜRKİYE'NİN ETKİ YATIRIMI YOLCULUĞU

Türkiye'de yol, beş yıl önce kavramın anlaşılmasını hedefleyen bir farkındalık kampanyasıyla başladı. Söğüt, o günden bugüne kurumsallaşma alanında da ilerleme kaydedildiğini söyledi: "Şu anda ulusal politika belgelerimizde etki yatırımı geçiyor. Türkiye'nin ilk sosyal etki tahvili yapıldı. Kalkınma yatırım bankaları, özel bankalar, yeni karma finansman modelleri üzerine daha etki odaklı projeleri fonlamak adına çalışmalar yapıyorlar."

Politika tarafındaki adımlar da dikkat çekiyor. Söğüt'ün aktardığına göre 12. Kalkınma Planı'nda etki yatırımı bir finansman aracı olarak yer alıyor. Cumhurbaşkanlığı Yatırım ve Finans Ofisi'nin Uluslararası Doğrudan Yatırım Stratejisi'nde de bir araç olarak geçiyor. İklim Kanunu'nda ve hazırlanan taksonomilerde de etki odağı konuşuluyor. Pazarın büyüklüğüne gelince, EYDK Avrupa Etki Yatırımı Konsorsiyumu'nun bir parçası olarak Türkiye'de de ölçüm yaptı. 2024 itibarıyla Türkiye'de etki yatırımı pazarı 100 milyon Euro civarında çıktı. Avrupa genelinde bu rakam 190 milyar Euro. Söğüt, küresel rakamın dolar (1.5 trilyon), Avrupa ve Türkiye rakamlarının ise Euro cinsinden olduğunu hatırlatıyor. Avrupa genelinde eş zamanlı yürütülen ikinci ölçüm 2026'da başladı. EYDK'nın hedefi, yıl sonunda güncel rakamı ortaya koymak. Bu çalışmalar tek başına yürümüyor. EYDK, Söğüt'ün anlatımıyla 49 ülkede bulunan ve dünya nüfusunun üçte ikisini temsil eden GSG Impact'in Türkiye ulusal ortağı. GIIN, Avrupa'da Impact Europe, Asya'da AVPN ve Afrika'da AVPA gibi ağlar da etki yatırımını hem bölgesel hem küresel ölçekte kurumsallaştırıyor. EYDK'nın temel rolü, Türkiye'de etki yatırımı ekosistemini geliştirmek, farklı paydaşlar arasında iş birliklerini güçlendirmek, bilgi ve kapasite gelişimini desteklemek ve uluslararası deneyimlerin Türkiye'ye aktarılmasına katkı sunmak. EYDK, kamu tarafında politika önerileri geliştiriyor, dünyadaki gelişmeleri üyelerine aktarıyor. Söğüt, Uluslararası etkinliklere aktif katılımıyla küresel gelişmeleri yakından takip ederken Türkiye'deki çalışmaları da uluslararası platformlarda görünür kıldığını belirtiyor. Temmuz 2025'te Sevilla'da düzenlenen Birleşmiş Milletler Dördüncü Kalkınmanın Finansmanı Konferansı'nı (FFD4) üç gün boyunca izleyerek öne çıkan gelişmeleri EYDK üyelerine aktardığını; Eylül 2026'da ise Oxford Üniversitesi Government Outcomes Lab (GO Lab) tarafından düzenlenen Social Outcomes Conference 2026'da konuşmacı olarak Türkiye'nin sonuç odaklı finansman alanındaki deneyimlerini paylaştığını ifade ediyor. Hedef, etki yatırımını bir alternatif olmaktan çıkarıp finansal mimarinin doğal bir parçasına dönüştürmek. Söğüt'ün sözleriyle: "Yapmak istediğimiz şey, etki yatırımını diğer finansal modellere alternatif olarak değil, finansal mimarinin içinde doğal yollarda bulunan bir model haline getirmek. Şu anda hâlâ alternatif, daha yenilikçi bir kavram gibi. Ülkemizde çok yeni, bu da çok doğal." Süreç kolay işlemiyor. Söğüt, özel sektörün günlük öncelikleri ve mevcut koşulları içinde uzun vadeli dönüşüm konularına alan açmanın zaman alabildiğini, bu süreçte diyaloğu ve karşılıklı anlayışı güçlendirmenin önem taşıdığını belirtiyor.

(Etki Yatırımı Danışma Kurulu Genel Sekreteri Tuğçe Söğüt)

DENGE KURMAK ÖNEMLİ

Söğüt'e göre rekabetçiliği ilerleyen dönemde belirleyecek olan şey, ekonomik faaliyet sürerken yaratılan sosyal ve çevresel değeri net bir şekilde ortaya koyabilmek. Bu yüzden şirketlerin gündeminde KSS'nin yanı sıra etki ölçümü ve etki odaklı yatırım da giderek daha çok yer tutuyor. Etki yatırımı, ölçümü de beraberinde getiriyor. Söğüt'ün bu konudaki değerlendirmesi şöyle: "Ana faaliyet alanımıza, yatırım kararlarımıza, bir ürün üretiyorsak üretim süreçlerimizin içine etki odaklı bakış açısını en başından yerleştirdiğimizde bunun için ekstra bir şey yapmamıza çok fazla gerek kalmıyor." Mantık basit: Ana faaliyetiyle çevreye zarar veren bir şirketin bölgedeki kadınlara istihdam sağlayan bir KSS projesi yürütmesi, çevresel sorunu çözmüyor; ortaya bir denge çıkmıyor. Söğüt bu nedenle özel sektörün iş yapış biçimine etki odaklı bakış açısını yerleştirecek kapasite geliştirme çalışmalarını çok kritik buluyor. Etki yatırımı büyük şirketlere özgü de değil. Bir holding, fon yöneticisi veya bireysel yatırımcı da etki yatırımcısı olabilir. Burada belirleyici olan, finansal getiriyle birlikte pozitif sosyal veya çevresel etki yaratma niyetinin yatırımın başından itibaren tanımlanması, hedeflenen etkinin ölçülmesi ve yatırım süresince yönetilmesidir. Söğüt, bireylerin de kadınların ekonomik hayata katılımını, çocukları ya da hayvanları destekleyen fonlarla etki yatırımcısı olabileceğini hatırlatıyor. Çocuk işçi çalıştırıldığı haberi çıkan bir tekstil firmasıyla geri dönüştürülebilir pamuk kullanan bir firma arasında tercih yapan tüketici bile etki odaklı bakışa geçmiş oluyor. Söğüt'ün yaklaşımı net: "Para kazanmak kötü bir şey değil. Yatırımın ana amacı getiri elde etmek. Getiriyi elde ederken bir de yanında sosyal ve çevresel pozitif ve ölçülebilir etki yaratsak, bu oldukça etkileyici olur."

ETKİ ÖLÇÜMÜNDE STANDARTLAŞMA VE GELECEK

Etki ölçümünün asıl sorusu şu: Neyi ölçüyoruz? Geleneksel raporlama çoğunlukla harcanan bütçelere ya da ulaşılan kişi sayılarına bakıyor. Söğüt'ün vurgusu ise başka bir yerde: "Etki dediğimiz şeyin sayısal bir veri değil, yaratılan değişim olduğunu ortaya koymamız gerekiyor." Yenilenebilir enerji bunun için iyi bir örnek. Raporun kaç kilovat enerji üretildiğiyle sınırlı kalması, gerçek resmi vermiyor. Yeni bir santralin kurulduğu bölgede kimin, nasıl faydalandığı; enerjiye erişemeyen bir bölgenin erişebilip erişemediği; istihdam ve adil dönüşümün nasıl etkilendiği; enerjinin ucuzlayıp ucuzlamadığı da ölçülmeli. Kadınlara kredi örneği de aynı noktayı gösteriyor. Raporlarda kaç kadının kredi aldığını yayımlıyor. Bir adım öteye gidip bu kadınların işlerini yüzde kaç büyüttüğünü ya da kaçının kredisini geri ödediğini söyleyebiliyorsak, değişimden bahsedebiliyoruz. Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları (TSRS) kapsamındaki raporların hazırlanmasıyla etki ölçümü gündemde daha çok yer buluyor; yatırımcı da artık yalnızca finansal getiriye bakmıyor. Yine de raporların içinde hâlâ ağırlıklı olarak sayısal başlıklar var. Söğüt'e göre en kritik başlık etkinin parasallaştırılması: "Finansal performansımızı çok güzel ölçüyoruz. Her şey zaten karşılaştırılabiliyor. Ama sosyal ve çevresel etki hâlâ dışarıda kaldığı için net bir resim ve değer ortaya çıkmıyor." Bu yüzden toplumsal ya da çevresel etkisi çok büyük olabilecek bir iş, yalnızca finansal bakıldığında kârı daha az diye değerini kaybedebiliyor. EYDK bu eksiği kapatmak için etki muhasebesi, yani etkinin parasallaştırılması alanında bir pilot çalışma başlattı. Lansmanın yıl bitmeden yapılması planlanıyor. Söğüt'e göre bugünkü en önemli sıkıntı veriye ve karşılaştırılabilir veriye ulaşım. Standartlaşma da bu noktada devreye giriyor. ISO ve UNDP'nin 28 Eylül'de Paris'te duyurduğu ISO/UNDP 53001 standardı, kurumların SKA'ları; strateji, yönetişim ve operasyonlarına yerleştirmesi, ilerlemeyi izlemesi ve hesap verebilmesi için bir yönetim sistemi tanımlıyor. Söğüt gelişmeyi şöyle yorumluyor: "ISO ve UNDP, ilk uluslararası SKA yönetim sistemi standardını geliştirdi. Bu yeni standart bize önemli bir mesaj veriyor. Artık sürdürülebilirlik hedefleri belirlemek yetmiyor; kurumların bu hedefleri iş yapış biçimlerine yerleştirmesi, ilerlemeyi ölçmesi ve sonuçları yönetim kararlarına yansıtması gerekiyor. Etki ölçümü ve yönetimi de bu dönüşümün önemli bir parçası. Etkiyi ölçeceğiz ve yöneteceğiz. Bu artık kaçınılmaz bir noktaya geldi. Bunu kabul edeceğiz ve özel sektör olarak rekabetçilik noktasında bir adım öteye gitmek adına etkimizi daha net ve somut bir şekilde ortaya koyacağız ki artık yatırımları da bu çerçevede alıyor olalım."

COP31 ANTALYA VE UYGULAMA KÖPRÜSÜ

Bu tablo, 9-20 Kasım'da Antalya Expo Center'da toplanacak COP31 ile yeni bir sınavdan geçecek. COP Başkanlığı'nı Türkiye adına Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum yürütüyor. Avustralya ise müzakere başkanlığını üstleniyor. Zirve, taahhütlerin ilan edildiği bir buluşma olmaktan çok, bu taahhütlerin sahaya indirildiği bir 'uygulama COP'u' olarak öne çıkıyor. Söğüt, iki ülkenin bir ajanda etrafında bir araya gelmesini 'inanılmaz kıymetli' buluyor. COP31'in tek başına Türkiye ile ilgili olmadığını, küresel iklim ajandasına yön veren bir noktada olduklarını da ekliyor.

Etki yatırımıyla en çok örtüşen başlık, COP31 Başkanı Kurum'un 25 Ağustos'ta yazdığı mektupta duyurulan İklim Uygulama Köprüsü (Climate Implementation Bridge). Mekanizma, yeni bir fon kurmak yerine ülkelerin iklim ve kalkınma önceliklerini yatırım yapılabilir proje portföylerine dönüştürmeyi, proje hazırlığını ve finansmana erişimi güçlendirmeyi hedefliyor. İlk beş pilot ülke arasında Endonezya, Pakistan, Etiyopya, Özbekistan ve Fiji yer alıyor. Söğüt eşleşmeyi şöyle anlatıyor: "Etki yatırımında somut sonuçlar diyoruz, ölçüm diyoruz. Aslında dünyada finansman sağlayabilecek önemli bir sermaye var. Buradaki temel mesele, projeleri yatırımcıların finansman sağlayabileceği, yani uluslararası terminolojide 'investable' ve 'bankable' olarak tanımladığımız, yatırım yapılabilir ve finanse edilebilir bir düzeye getirmek. Climate Implementation Bridge ile muhteşem eşleşiyor. Yeni bir fon oluşturmaktan bahsetmiyor, mevcut fonun doğru kullanılmasıyla ilgili." Zirveye giden yolda başka girişimler de duyuruldu. Elektrifikasyon, COP31'in öne çıkan başlıklarından biri. Açıklanan girişimler arasında Sürdürülebilir Kentsel Dirençlilik Finansman Mekanizması (SURFF) programı da var. Söğüt'ün anlattığına göre COP31'e gelene kadar New York ve Londra iklim haftaları, Bakü'deki iklim haftası ve Fiji'de yapılan pre-COP gibi toplantıların her birinde bir yön ve bir girişim açıklandı. Müzakereleri COP sürecinde devam edecek, asıl uygulama ise sonrasında başlayacak: "Bu somut adımların etkisi COP31'in Kasım ayında sona ermesiyle sınırlı kalmayacak. Hayata geçirilecek girişimler, geliştirilecek projeler ve harekete geçirilecek yatırım tutarları, COP31 sonrasında daha net ortaya çıkacak." Şirketler ve girişimler açısından sürecin somut karşılıklarının ne olacağı sorusuna Söğüt, finansman olanaklarının zaman içinde şekilleneceğini vurgulayarak yanıt veriyor. COP31 sonucunda hangi finans kuruluşunun, hangi koşullarda, ne kadar finansman sağlayacağını bugünden öngörmenin mümkün olmadığını belirtiyor. Yeşil ve mavi tahviller gibi farklı finansman araçlarının halihazırda kullanıldığını, özel sektörün dönüşümünü desteklemek amacıyla bu mekanizmaların çeşitlenmesinin ve yaygınlaşmasının önem taşıdığını ifade ediyor. Elektrifikasyon ve temiz enerji yatırımlarında riskleri azaltan, uygun maliyetli finansmana erişimi kolaylaştıran modellerin de bu süreçte öne çıkabileceğine dikkat çekiyor. EYDK'nın da COP31 sürecinde Antalya'da yer alacağını belirten Söğüt, zirvenin ilk haftasında Green Zone ve Blue Zone kapsamında düzenlenecek paneller, finansman odaklı tematik oturumlar ve uluslararası paydaşlarla gerçekleştirilecek görüşmeler aracılığıyla çalışmalara katkı sunmayı hedeflediklerini aktarıyor. Son olarak, zirvenin Türkiye'ye sağlayacağı fırsatı Söğüt şu sözlerle özetliyor: "Bu rüzgarı arkamıza almışken Türkiye de, küresel anlamda da gündemdeyken, daha fazla uluslararası yatırımı çekebilmek adına etki odaklı girişimlerin artması, daha fazla öne çıkarılması çok kritik olacak."

ŞİRKETLER İÇİN STRATEJİK YOL HARİTASI

Peki bir holding ya da orta ölçekli bir şirket işe nereden başlamalı? Söğüt'ün yol haritası şöyle:

İlk adım kurum içinde kapasiteyi geliştirmek. Söğüt'ün sorusu şu: "Etki dediğimizde herkes aynı şeyi mi anlıyor?" Ardından yaratılmak istenen etkinin ve çözülmek istenen sosyal ya da çevresel sorunun belirlenmesi, yani niyet geliyor. Söğüt, etki yatırımlarında ilk bakılan noktanın hangi niyetle yola çıkıldığı olduğunu vurguluyor. Su kaynaklarını çok tüketen ya da toplum sağlığına zarar veren bir şirket, işe bu zararı çözmekle başlamalı. Bunun için de önce yarattığı etkiyi ölçmesi gerekiyor. Çalışanların yaşam kalitesi, mesai saatleri gibi sosyal başlıklar da bu ölçümün parçası. ESG ölçümleri riskleri ve performans göstergelerini görmek için kritik; ama şirket bir adım ileri giderek faaliyetlerinin dışarıda sosyal ve çevresel olarak neye zarar verdiğini de tespit etmeli.

İkinci adım, hangi alanda adım atılacağını belirlemek. Söğüt, ilgili yöneticilerin ve karar vericilerin önce ülkelerinin BM'ye sunduğu Ulusal Katkı Beyanı'na (NDC) bakmasını, bu taahhütlerden kendi sektörüne dokunanları bulmasını öneriyor. Türkiye, NDC 3.0'ı 2025'te sundu. Ülkenin taahhüt verdiği alanlarda finansmanın da öncelik kazanması bekleniyor.

Üçüncü adım finansman. Ülkedeki kalkınma kuruluşlarının ve finans kuruluşlarının araçlarını araştırıp kendine en uygun modeli bulmak gerekiyor. Söğüt: "Somut proje üretmek ve bu projeyi gerçekleştirebilmek için ilgili yatırımı bulma kısmı geliyor. Özellikle kalkınma bankalarının özel bankalarla yaptığı anlaşmalardaki yatırım ürünlerini takip etmek geliyor." Bu finansman, şirketin kendi ana faaliyet alanıyla ilgili olmak zorunda değil; farklı bir sorunu çözmek için de etki yatırımı yapılabilir.

Dördüncü adım ise hedeflerin en baştan net ve ölçülebilir şekilde belirlenmesi. Söğüt, sosyal ve çevresel fayda yaratmayı amaçlayan projelerde yalnızca gerçekleştirilen faaliyetlerin ve ulaşılan kişi sayısının değil, bu çalışmaların yarattığı somut değişimin de ölçülmesi gerektiğini vurguluyor: "Bir projeye başlarken öncelikle mevcut durumu, yani başlangıç noktamızı (baseline) ortaya koymamız gerekiyor. Böylece yalnızca kaç kişiye ulaştığımızı değil, onların hayatında nasıl bir değişim yarattığımızı da ölçebiliriz. Türkiye'de bu yaklaşımın daha yaygın ve sistematik hâle gelmesi için önümüzde hâlâ katetmemiz gereken bir yol var. Bununla birlikte, bu alanda önemli adımlar atılıyor ve ilerleme kaydediliyor."