Geleceğin veri ve yetenek mimarisi

Doğma büyüme İstanbul Teknik Üniversitesi kökenli bir akademisyen ve mimar olan Prof. Dr. Attila Dikbaş, kariyeri boyunca hesaplamalı tasarım (computational design), Yapı Bilgi Modellemesi (BIM) ve dijital ikiz teknolojileri üzerine odaklanan uluslararası çalışmalarda yer aldı. 2000'li yılların başında rektör danışmanlığı üstlenerek Türkiye'deki teknopark ekosisteminin kuruluş ve evrim süreçlerine bizzat tanıklık eden Dikbaş, Bilişim Vadisi Fizibilite Raporu'nun Yazım Heyeti Başkanlığı gibi kritik görevlerle girişimcilik altyapısının şekillenmesine öncülük etti. Günümüzde Türkiye'nin en köklü ve büyük teknoloji ekosistemlerinden İTÜ ARI Teknokent'in genel müdürlüğünü yürüten Prof. Dr. Attila Dikbaş ile akademinin değişen rolünü, yapay zeka çağında mesleklerin dönüşümünü ve girişimcilik ekosisteminin küresel hedeflerini konuştuk.

* Hesaplamalı tasarım ve dijital ikiz alanındaki akademik geçmişiniz, teknopark yapılarının doğuşuna ve gelişimine tanıklık eden vizyonunuzla birleşiyor. Akademiden sanayiye uzanan bu dönüşüm yolculuğunu ve teknolojinin mesleki yapılara etkisini nasıl okuyorsunuz?

İstanbul Teknik Üniversitesi mezunuyum; mesleki ve akademik hayatım boyunca yurt dışındaki üniversitelerde araştırmacı olarak bulundum, Avrupa Birliği projelerinde yer aldım. Odaklandığım temel alan, hesaplamalı tasarım, Yapı Bilgi Modellemesi (BIM) ve nihayetinde fiziksel her olgunun sanal ortamda sayısal karşılığını üreten dijital ikiz teknolojileri. 2000'li yılların başından bu yana teknopark modelinin Türkiye'deki evrimini yakından izliyorum. Bilişim Vadisi'nin fizibilite raporunu hazırlarken de vizyonumuz, teknoparkları tekil yapılar olmaktan çıkarıp, tümleşik bir girişimcilik odağı haline getirmek yönündeydi.

Bugün geldiğimiz noktada dünya akademiden daha hızlı ilerliyor. Dekan şapkamla da rahatlıkla söyleyebilirim ki; geleneksel akademik müfredatlar pratik dünyanın ve niş alanların hızına yetişmekte zorlanıyor. Binaları inşa etmeden önce dijital ikizleriyle sanal ortamda modelliyor, akustiğinden ısı yalıtımına, renginden dokusuna kadar her detayını deneyimliyoruz. Aynı dönüşüm sağlıkta, uzaktan yapılan ameliyatlarda ve yapılı çevrenin her katmanında yaşanıyor. İşin özünde devasa bir veri kümesi ve o veriyi doğru işleme kabiliyeti yatıyor.

KODLAMADAN VERİ VE KARAR MİMARİSİNE

* Yapay zeka teknolojilerinin kod yazma ve otomasyon süreçlerini devralmasıyla birlikte yazılım ve bilgisayar mühendisliği gibi temel disiplinlerin geleceği çokça tartışılıyor. Mühendislik eğitimi ve yeni uzmanlık alanları bu değişimden nasıl etkileniyor?

Bilgisayar ve yazılım mühendisliği elbette ortadan kalkmıyor ancak geleneksel anlamda kod yazmaya dayalı bilgisayar programcılığı bir meslek olarak kenara itiliyor. Yapay zeka sistemleri kod yazma işini zaten üstleniyor. Büyük veri (big data) kavramını yıllardır konuşuyoruz fakat büyük veriden yapay zekaya geçen süreçte kritik bir boşluk bulunuyor. İşte bu noktada 'veri mühendisliği' ve 'karar mühendisliği' hayati önem kazanıyor. Yapay zekanın sunduğu sonuçların doğruluğunu, etik standartlarını ve güvenilirliğini kontrol edecek, ham veriyi işleyip ayıklayacak insan nosyonuna ihtiyaç duyuyoruz. Veri mühendisliği, toplanan verinin hatalardan arındırılması ve doğru algoritmalarla yapay zekaya beslenmesi sürecini yönetiyor. Karar mühendisliği ise yapay zekanın ürettiği karmaşık çıktıları değerlendirip nihai stratejik kararları alacak yetkinliği temsil ediyor. Bu değişim, dört yıllık geleneksel lisans eğitimi yapısını da dönüştürüyor. Artık dört yıllık teorik eğitimler yerine, dijital ikizler üzerinde simüle edilen pratik süreçlerle desteklenen iki veya üç yıllık esnek, modüler eğitim modelleri öne çıkıyor. Uygulama süreleri kısaldığı için mühendisin yetiştirilme hızı da artıyor.

TAM KALBİNDE DİJİTAL İKİZLER

* Mimariden inşaat mühendisliğine, sağlıktan hukuka kadar geleneksel meslek gruplarının yapay zeka araçlarıyla yeniden tanımlandığı bir dönemdeyiz. Farklı sektörlerde bu teknolojiler pratik olarak nasıl karşılık buluyor?

Tüm sektörlerde meslek adları korunsa da, o mesleği icra eden aktörlerin kullandığı araçlar ve üstlendiği sorumluluklar tamamen değişiyor. Bir inşaat mühendisi artık karmaşık deprem ve zemin statik hesaplamalarını elle yapmıyor; yapının dijital ikizini oluşturarak tüm senaryoları sanal ortamda simüle ediyor ve sıfır hataya yakın sonuçlar elde ediyor. Yol ve ulaştırma mühendisliğinden kent planlamasına kadar her alan sanallaşıyor. Sağlık alanında hastanın biyolojik verileriyle oluşturulan dijital ikizler üzerinde ilaçların olası etkileri ve ameliyat simülasyonları önceden test edilebiliyor. Hukukta ise geçmiş mahkeme kararlarının ve içtihatların yapay zeka desteğiyle analizi süreçleri hızlandırıyor. Ancak burada yapay zekanın hatalı kararlarını eleyecek etik ve hukuki denetim mekanizmalarını kurmak yine insanın sorumluluğunda kalıyor. Eğitimcilerin temel görevi de bilgi aktarmaktan ziyade, öğrencilere bu teknolojileri doğru sorgulama, doğru veriyi girme ve disiplinler arası düşünme yetkinliğini kazandırmak haline geliyor. Öğrenciler adeta birer orkestra şefi gibi altlarındaki yapay zeka ajanlarını ve dijital araçları sevk ve idare edecek bir yetkinlik seviyesine ulaşmak durumunda kalıyor.

GİRİŞİMCİLİKTE KÜRESEL STRATEJİK HEDEFLER

* İTÜ ARI Teknokent'in mevcut ekonomik ölçeği, büyüme rakamları ve girişimcileri küresel pazarlara taşıyan stratejik programları hakkında bilgi verir misiniz?

Bünyemizde yer alan 424 firma, 8 bin 500'ün üzerinde nitelikli çalışan ve kuruluşumuzdan bu yana tamamlanan 6 bin 500'den fazla Ar-Ge projesiyle devasa bir ekosistemi yönetiyoruz. Kümülatif toplam ciromuz 12.8 milyar doları, kümülatif ihracatımız ise 1.5 milyar doları aşmış durumda. 2020-2025 döneminde toplam ciromuz yüzde 42, ihracatımız yüzde 72, Ar-Ge gelirlerimiz ise yüzde 115 artış gösterdi. İhracatın cirodan daha hızlı büyümesi, geliştirdiğimiz teknolojilerin küresel pazarlardaki yüksek rekabet gücünü kanıtlıyor. Girişimlerimizin sermayeye erişimini kolaylaştırmak amacıyla Maxis iş birliğiyle 25 milyon dolar büyüklüğe sahip İTÜ ARI Teknokent GSYF'yi (ARI FON) hayata geçirdik. Beş yıl içinde en az 50 teknoloji girişimine yatırım yapmayı hedefliyoruz. Diğer yandan, uluslararasılaşma stratejimizin en önemli ayaklarından biri olan Innogate ABD Silikon Vadisi AI Programı kapsamında, Plug and Play ve BridgeX Ventures iş birliğiyle girişimlerimizi küresel devlerle buluşturuyoruz. Üç aylık yoğun eğitim ve mentörlük sürecinin ardından, kasım ayı başında iki hafta boyunca firmalarımızla birlikte Silikon Vadisi'nde bizzat sahada olarak, ürün-pazar uyumu ve uluslararası yatırım görüşmelerini gerçekleştireceğiz.

DİSİPLİNLER ARASI YENİ NESİL YETENEKLER

* Geleceğe hazırlanan genç yeteneklere, iş dünyasına adım atacak profesyonellere ve kararlar alan liderlere tavsiyeleriniz nelerdir? 2030 vizyonunuz nasıl bir teknopark ve toplum yapısına işaret ediyor?

Eski dönemlerde temel amaç bir kuruma girmek ve iyi bir işe yerleşmek iken; günümüz dünyasında esas mesele kendi iş ortamını ve katma değerini yaratabilmek. Türkiye'nin en büyük avantajı, 4691 sayılı Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu ile kurulan ve dünyada model gösterilen teknopark ve kuluçka merkezleri. Lise ve üniversite çağındaki gençlerimizi İTÜ Çekirdek gibi kuluçka yapılarımızda henüz öğrenciyken teknoloji üretimiyle buluşturuyoruz. Genç yeteneklere en önemli tavsiyem, tek bir disipline sıkışıp kalmamaları, interdisipliner bir çalışma kültürünü benimsemeleri ve dünyadaki teknolojik gelişmeleri kesintisiz okuyabilme yetkinliği kazanmalarıdır. Bir mimarın yazılımdan, bir hukukçunun yapay zeka etiğinden, bir doktorun veri analitiğinden habersiz olduğu bir gelecekte ayakta kalması mümkün değil. 2030 vizyonumuzda sadece ciro ve ihracat rakamlarıyla büyüyen bir teknopark değil; ürettiği teknolojiyi insan ve toplum yararına dönüştüren, etik değerleri gözeten ve küresel ölçekte etki yaratan bir yapı hedefliyoruz. Teknoloji ne kadar gelişirse gelişsin; insana özgü olan hislere, sezgilere, etik değerlendirmelere ve toplumsal fayda odağına olan ihtiyacımız her geçen gün daha da artacak.

* İTÜ ARI Teknokent bünyesinde yürütülen Ar-Ge projeleri ve girişimcilik dinamikleri göz önüne alındığında, geleceğin meslek haritasında hangi uzmanlık alanları öne çıkıyor?

Geleceğin mesleklerini, tek bir ünvandan ziyade teknolojinin geliştirilmesi, uygulanması ve güvenilir biçimde yönetilmesi için gereken işlevler üzerinden okumak gerekiyor. Bölgemizde geliştirilen projelerde yapay zeka içeren çalışmaların payı 2021 yılında yüzde 30 seviyesindeyken, 2025 yılı itibarıyla bu oran yüzde 62'ye yükselmiş bulunuyor. İTÜ ARI Teknokent'te çalışan 490 doktoralı Ar-Ge personelinin yüzde 91'inin yapay zeka çözümleri üreten firmalarda yer alması, ileri araştırma kapasitemizin bu alanda yoğunlaştığını net bir biçimde gösteriyor.

Önümüzdeki dönemde öne çıkacak beş temel uzmanlık alanını şu şekilde sıralayabilirim:

Yapay zeka ve makine öğrenmesi mühendisliği: Modellerin geliştirilmesi ve iş süreçlerine entegrasyonu.

Veri mühendisliği: Ham verinin işlenmesi, doğrulanması ve mimarisinin kurgulanması.

Siber güvenlik uzmanlığı: Dijitalleşen altyapıların ve veri akışlarının emniyet altına alınması.

Robotik ve otonom sistemler mühendisliği: Yazılımın fiziksel sistemler ve üretimle buluşturulması.

Yapay zeka etiği ve yönetişimi uzmanlığı: Algoritmik kararların adalet, şeffaflık ve hesap verebilirlik çerçevesinde denetlenmesi.