Temiz enerjide insan odaklı geçiş

İklim krizinin derinleşen etkileri karşısında küresel ölçekte yürütülen mücadele, bu ay Antalya'da düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği 31. Taraflar Konferansı (COP31) ile tarihi bir dönemece giriyor. Türkiye'nin ev sahipliğinde gerçekleşen bu dev zirve, taahhütlerin ötesine geçerek somut uygulama adımlarının atıldığı stratejik bir platform olma özelliği taşıyor. Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları doğrultusunda iklim eyleminin en kritik ayağını oluşturan enerji sektörü, zirvenin en başat gündem maddesi olarak öne çıkıyor. Üretimden tüketime, sanayiden günlük yaşama kadar her alanda saklı olan enerjinin doğru yönetimi, küresel emisyon azaltım hedeflerine ulaşmanın yegâne anahtarını oluşturuyor. COP31 Eylem Gündemi; elektrifikasyondan sıfır atığa, yeşil sanayileşmeden dirençli şehirlere kadar geniş bir yelpazede küresel hedefler belirliyor. Sektörün geleceğine ilişkin değerlendirmelerde bulunan İTÜ Öğretim Üyesi ve Sürdürülebilir Üretim ve Tüketim Derneği (SÜT-D) Başkanı Prof. Dr. Filiz Karaosmanoğlu, sürecin niteliğini şu sözlerle vurguluyor: "Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği 31. Taraflar Konferansı (COP31) enerjinin COP'u olacak kanaatindeyim. Sözün özü enerjinin Yaşam Döngüsü Yönetimi iklim eylemi başarımızın lokomotifi olurken bu dönüşüm mutlaka Adil Enerji Geçişi ile gerçekleştirilmeli. Adil Enerji Geçişi, Adil İklim Eylemi lokomotifidir." Sera gazı azaltım hedeflerinin tutturulması ve küresel sıcaklık artışının sınırlandırılması, enerji sistemlerinin dijital, dağıtık ve düşük karbonlu bir yapıya evrilmesini zorunlu kılıyor. Bu çerçevede COP31, ülkelerin Ulusal Katkı Beyanlarını (NDC) güçlendirdiği ve iklim finansmanının gelişmekte olan pazarlara aktarılması için somut mekanizmaların kurulduğu bir zemin sunuyor.

KAPSAYICI SOSYOEKONOMİK DÖNÜŞÜM MODELİ

Enerjide dönüşüm kavramı çoğu zaman teknik bir altyapı yenilenmesi veya yenilenebilir kurulu güç artışı olarak algılansa da madalyonun diğer yüzünde çok daha derin bir toplumsal gerçeklik yatıyor. Kömür ve hidrokarbon odaklı geleneksel sektörlerden çıkış yaşanırken, bu süreçten etkilenen çalışanların, yerel toplulukların ve hassas sosyoekonomik grupların haklarının korunması hayati bir sorumluluk olarak beliriyor. Adil dönüşüm, sosyoekonomik maliyetlerin ve kazanımların toplum kesimleri arasında hakkaniyetli paylaşıldığı, kimsenin geride bırakılmadığı yapısal bir iktisadi dönüşüm modeli olarak tanımlanıyor. Dönüşümün sadece çevresel bir tercih olmadığını, aynı zamanda insanı merkeze alan bütünleşik bir kalkınma hamlesi olduğunu belirten Sürdürülebilir Ekonomi ve Finans Araştırmaları Derneği (SEFİA) Kurucu Direktörü Bengisu Özenç, konuyu şu ifadelere açıklıyor: "Adil dönüşümü yalnızca teknolojik bir yakıt ikamesi ya da kurulu güç değişimi olarak tanımlamamak lazım. Adil dönüşüm sosyo-ekonomik maliyetlerin ve kazanımların toplum kesimleri arasında hakkaniyetli paylaşıldığı, kimsenin geride bırakılmadığı yapısal bir iktisadi dönüşüm modeli, bir bölgesel kalkınma modeli anlamına geliyor. Yalnızca enerji sektörünün geleceği açısından bakarsak fosil yakıt bağımlılığından çıkarken istihdam kaybını, bölgesel gelir uçurumlarını ve enerji yoksulluğunu derinleştirmeden, düşük karbonlu ve dayanıklı bir ekonomik ekosistem inşa etme zorunluluğu olduğunu söyleyebiliriz." Bu vizyon doğrultusunda eşitlik, hakkaniyet ve adalet sacayağı üzerine oturtulan bir geçiş süreci; enerji yoksulluğunun önüne geçilmesi ve yeşil iş imkanlarının toplumun tüm katmanlarına yayılması açısından büyük önem taşıyor.

TÜRKİYE'NİN TEMİZ ENERJİ POTANSİYELİ

Türkiye'nin sera gazı emisyon haritası incelendiğinde, karbonsuzlaşma hamlesinin neden enerji odağında şekillenmesi gerektiği net bir biçimde ortaya çıkıyor. Resmi veriler, toplam sera gazı emisyonlarının ezici bir çoğunluğunun enerji kaynaklı olduğunu gösteriyor. Elektrik üretimi başta olmak üzere çimento, demir-çelik, kimya ve rafineri gibi enerji yoğun sanayi kolları, emisyon azaltım ödevinin merkezinde yer alıyor. Türkiye'deki mevcut emisyon yapısını ve karbonsuzlaşma ihtiyacı TÜİK verilerinden de açıkça görülüyor: Türkiye sera gazı emisyonlarında 2024 yılında CO2 eşdeğeri olarak en büyük pay yüzde 71,8 ile enerji kaynaklı emisyonlara ait. Endüstriyel işlemler ve ürün kullanımı yüzde 12,9, tarım yüzde 12,6, atık yüzde 2,6 paya sahip. Türkiye'deki sektörel sera gazı emisyonlarının neredeyse yarısından elektrik üretimi sorumlu. Yüksek emisyon oranlarına rağmen Türkiye, sahip olduğu coğrafi ve sanayi altyapısıyla enerji dönüşümünde bölgesel bir lider olma potansiyelini bünyesinde barındırıyor. Rüzgar ve güneş enerjisindeki yüksek potansiyel, yerli sanayinin esnek üretim kapasitesiyle birleştiğinde güçlü bir yeşil tedarik zinciri kurgulanmasına imkan tanıyor. Atıl kalma riski taşıyan kömür havzalarının ve açık ocak maden sahalarının, mevcut iletim altyapıları korunarak güneş santrallerine ve batarya depolama merkezlerine dönüştürülmesi, hem arz güvenliğini pekiştirecek hem de yerel istihdamın yeşil sektörlere kaymasını sağlayacak stratejik bir fırsat sunuyor.

ÜÇ TEMEL SACAYAĞI VE YÖNETİŞİM

Adil bir enerji geçişinin sahada başarıyla uygulanabilmesi, merkezi kamu iradesinin rehberliğinde kurgulanan ve birbiriyle çelişmeyen çok katmanlı politikaların varlığına dayanıyor. Sürecin başarıya ulaşması için üç temel alan ön plana çıkıyor: Katılımcı yönetişim ve sosyal diyalog, sosyal koruma ve beceri dönüşümü, bölgesel ekonomik çeşitlendirme. Dönüşüm politikalarının yalnızca masa başında değil; sendikaların, yerel yönetimlerin, sivil toplumun ve yöre halkının katılımıyla tasarlanması, toplumsal mutabakatın sağlanmasında kritik bir işlev görüyor.

Dönüşümün sahadaki uygulama ayaklarına dikkat çeken Bengisu Özenç, başarılı bir sürecin unsurlarını şu şekilde ifade ediyor: "Sürecin birbiriyle bütünleşik üç temel sacayağı bulunmakta: Katılımcı yönetişim ve sosyal diyalog, sosyal koruma ve beceri dönüşümü, bölgesel ekonomik çeşitlendirme ve mekansal yeniden yapılanma. Kömür havzalarının ve tek bir termik santrale ekonomik olarak bağımlı kalmış yerleşim yerlerinin, santraller kapandığında hayalet kasabalara dönüşmesini engellemek; bu bölgeleri tarım, sanayi, yeşil hidrojen ve yenilenebilir enerji yatırımlarıyla çok sektörlü hale getirmektir." Kömür santrallerine ve maden sahalarına bağımlı bölgelerin tek bir sektöre sıkışıp kalmasını önlemek adına, Zonguldak, Soma, Çanakkale veya Afşin-Elbistan gibi havzaların özgün dinamiklerine uygun 'Yerel Adil Dönüşüm Master Planları'nın hayata geçirilmesi gerekiyor. Bu sayede, çalışanların gelir güvenceleri korunurken bölge ekonomileri de sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulabiliyor.

YEŞİL FİNANSMAN VE GÜÇLÜ MEVZUAT

Adil dönüşümün kağıt üzerindeki bir vizyondan ibaret kalmayıp eyleme dökülmesinin en kritik koşulu, sürdürülebilir finansman kanallarının oluşturulması ve yasal çerçevenin netleştirilmesinden geçiyor. Türkiye'nin 2053 Net Sıfır emisyon hedefi doğrultusunda İklim Kanunu ve Ulusal Adil Geçiş Stratejisi gibi düzenleyici adımlar atılsa da, enerji dönüşümünün en hassas noktası olan fosil yakıt odaklı sahalara yönelik bağlayıcı ve somut uygulama mekanizmalarının güçlendirilmesine ihtiyaç duyuluyor. Adil dönüşümün finansmanı noktasında ulusal Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) gelirlerinin doğrudan dönüşüm fonlarına aktarılması, verimsiz teşviklerin yeşil yatırımlara dönüştürülmesi ve uluslararası Adil Enerji Geçiş Ortaklığı (JETP) gibi mekanizmaların devreye sokulması öneriliyor.

Yerli ve yabancı yatırım kararı ile enerji finansmanına erişimde ülkemizin görünümü kritik." Sermayenin ve uluslararası fonların yeşil yatırımlara yöneldiği günümüz küresel ekonomisinde, Türkiye'nin adil dönüşümü bir maliyet unsuru olarak değil, bölgesel bir yeşil teknoloji ve üretim üssü olma hamlesi olarak konumlandırması gerekiyor. COP31 Antalya Zirvesi, bu stratejik vizyonun küresel kamuoyuna ilan edilmesi ve uluslararası sermayenin ülkemize çekilmesi adına tarihi bir fırsat penceresi açıyor. Zirvenin ana ajandasında yer alan adil dönüşüm başlığı, sadece çevresel taahhütleri değil, ekonomik ve sosyal dengeleri de içeren bütüncül bir eylem planını zorunlu kılıyor. Türkiye'nin temiz enerji potansiyeli bu dönüşümün en güçlü teminatı olarak öne çıkıyor. Bölgesel istihdam kaybını ve enerji yoksulluğunu önleyen katmanlı politikalar, sürdürülebilir büyümenin temelini oluşturuyor. Katılımcı yönetişim ve sosyal diyalog, adil dönüşümün en kritik güvencesi konumunda bulunuyor. Kapasite mekanizmalarından elde edilen kaynakların ve Emisyon Ticaret Sistemi gelirlerinin adil dönüşüm fonlarına aktarılması, yerel kalkınmayı hızlandıracak hamleler arasında yer alıyor. Siyasi irade ve güçlü mevzuat, Türkiye'yi yeşil teknolojilerin bölgesel üssü yapmayı vaat ediyor.

İTÜ KİMYA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ ÖĞRETİM ÜYESİ SÜRDÜRÜLEBİLİR ÜRETİM VE TÜKETİM DERNEĞİ (SÜT-D) BAŞKANI PROF. DR. FİLİZ KARAOSMANOĞLU: ENERJİ SEKTÖRÜMÜZÜN SERA GAZI AZALTIM GÖREV VE ÖDEVİ HER YERDE VAR

Birleşmiş Milletler (BM) 2030 Gündemi ile aşırı yoksulluğu sona erdirme; eşitsizlik ve adaletsizlik ile mücadele; iklim değişikliğini düzeltme üç sözünü vererek 17 Sürdürülebilir Kalkınma Amacı (SKA) doğrultusunda ilerlerken başta SKA13: İklim Eylemi olmak üzere küresel başarımız çok düşük. Hepimizin barınma, beslenme, su ve enerjiye erişim ile sağlık hizmeti alma hakkı SKA'lar kapsamında birbirleriyle etkileşimliyken enerjinin günlük ve endüstriyel yeri mühim. SKA7:Erişilebilir ve Temiz Enerji amacı ile 2030'a kadar uygun fiyatlı, güvenilir ve modern enerji hizmetlerine evrensel erişimin sağlanması için kritik hususlar iş birliği gereği ve yatırımların artması. Çünkü enerjiye erişimdeki eksikler insani ve ekonomik kalkınma karşısında engelken temiz enerji olmadan iklim değişikliği mücadelesi de olamaz.

Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği 31. Taraflar Konferansı (COP31) enerjinin COP'u olacak fenni kanaatindeyim. COP31 Eylem Gündemi Küresel Uygulama Hedefleri: Elektrifikasyon; Sıfır Atık ve Metan Azaltımı; Dirençli Şehirler ve Binalar; Yeşil Sanayileşme; Her Alanda Farkındalık; İklim Uygulama Köprüsü olup COP31 Eylem Gündemi 10 öncelikli alanı: Sıfır Atık; Temiz Enerji Dönüşümü; Gıda Güvenliği; Yeşil Sanayileşme; Okyanuslar ve Denizler; İklim Dirençli Şehirler; Gençlik ve Eğitim; Dinamik ve Dayanıklı Sağlık Sistemleri; Rio Sinerjisi. Hepsinde üretirken, tüketirken, her bir ürün ve hizmette saklı enerji ile enerji yönetimi ve enerji-iklim değişikliği yüksek etkileşimi var. Çünkü enerjiyi en iyi yönetmek, sera gazları emisyonunu azaltmak, iklim değişikliğine dur demeyi başarmak demek. En iyi enerji yönetimi, sürdürülebilir enerji ve tüketimi için en iyi atık-enerji-su yönetimini kaynak verimli, mevcut en temiz teknolojiyle "Enerji Verimliliği; Yenilenebilir Kaynaklı Enerji; Yeni Teknolojiler" ile Enerji 3D (Dijital; Dağıtık; Düşük Karbon) önceliklemesiyle başarılmalıdır. Sözün özü enerjinin Yaşam Döngüsü Yönetimi iklim eylemi başarımızın lokomotifi olurken bu dönüşüm mutlaka "Adil Enerji Geçişi" ile gerçekleştirilmedir. "Adil Enerji Geçişi", "Adil İklim Eylemi" lokomotifidir.

"Temiz Enerji Dönüşümü" COP31 Eylem Gündemi öncelikli alanında "Herkes için temiz, güvenli ve erişilebilir enerji" erişimini hızlandırırken güvenirliliği sağlama vurgusu var. Ülkemizin mevcut çevre, enerji, iklim, sanayi mevzuatımız, plan ve hedeflerimizde de enerji başat özne. Çünkü Mart 2026 tarihli Türkiye İstatistik Kurumu 1990-2024 Sera Gazı Emisyon İstatistik verisine göre ülkemiz sera gazı emisyonlarında 2024 yılında CO₂ eşdeğeri olarak en büyük payı %71,8 ile enerji kaynaklı emisyonlarına aitken endüstriyel işlemler ve ürün kullanımının %12,9; tarımın %12,6; atığın %2,6 payı oldu. Türkiye sektörel sera gazı emisyonlarının neredeyse yarısından elektrik üretimi sorumlu. Azalan sıra ile çimento; demir-çelik; rafineri; kimya; gübre; kağıt; seramik ve tuğla; cam; kireç ve alçı; alüminyum sektörlerimiz emisyon yayıyor. Bu sektörlerde karbonsuzlaşma yönetimi, en iyi enerji yönetimi demek. Enerji sektörümüzün sera gazı azaltım görev ve ödevi her yerde var.

COP31'de önceki COP'larda erişilen taahhütleri uygulamaya dönüştürmek için emisyon-iklim finansmanı-uyum ve dayanıklılık öncelikli alanlarında Paris Anlaşması kapsamında güçlendirilmiş Ulusal Katkı Beyanı (NDC) hayata geçirme; Belirlenen yeni toplu nicel finansman hedefinin gelişmekte olan ülkelere ulaştırılması; Savunmasız ülke ve toplulukların iklim risklerine karşı dayanıklılığının artırılması ödevi müzakerelerde ülkelerin önünde iken enerji baş rolde olacak. Temiz Enerji Dönüşümü başlığındaki "Ulusal Koşullara Saygılı Geçiş" tanımlamasıyla her ülkeye özgü önceliklerle kimsenin geride bırakılmadığı, sosyal dengenin korunduğu, adil ve gerçekçi enerji geçişi süreci için çalışılacak. Bu dönüşümde Eşitlik(İhtiyaca bakılmaksızın herkese aynı kaynakları sağlama); Hakkaniyet(Adil sonuçlar için kaynakları özel ihtiyaçlara göre tahsis etme); Adalet(Sistemsel eşitsizliklerin temel nedenlerini ele alma) üçlüsü sağlanmalı. Adil Enerji Geçişi, iklim eyleminde sadece çevresel bir dönüşüm olmayıp, insanı merkeze alan, kapsayıcı ekonomik ve sosyal dönüşüm aracıdır. Bu geçiş zıplamayla olamaz. Enerjinin değişmek için dönüşüm yolunda iş birliği, yerel, ulusal etkenler önemlidir.

Enerji sektörümüz küresel iyi uygulamaların dışında değil. Mevzuatımız hazır. Teşvik mekanizmaları bize özgü değişkenlerle geliştirilebilir. 2021'de taraf olduğumuz Paris Anlaşması ve 2053 Net Sıfır Hedefi doğrultusunda en büyük ödev ve potansiyel enerji sektörümüzün. Değerlendirilmek üzere öncelikle yenilenebilir enerji kaynak potansiyelimiz ve en temiz enerji kaynağı enerji verimliliği yeni teknolojiler ve yetkin insan gücüyle bizimle. Sektörel derneklerle iş birliği için gayret var. Emre amade enerjinin, arz güvenliğinin adil enerji geçişiyle sağlanmasında, temiz enerji yatırımlarının artmasında finansmana erişim için, ulusal ve uluslararası seçenekler sektörde bilinirken, iklim değişikliği mücadelemizdeki en mühim değişkenin ülkemizin "Yatırım Ortamı İklimi" olduğunu hiç unutmamalıyız. Yerli ve yabancı yatırım kararı ile enerji finansmanına erişimde ülkemizin görünümü kritik. Jeoekonomik sorunlarımız, hidrokarbon zengini ülkelerdeki savaşlar, tüketiciye ulaşan enerji fiyatlandırmasındaki dalgalanmalar sürerken enerji-iklim değişikliği ikilisinin yeri nerede diye düşünmek gerek. Savaş jargonuna "Enerji Ateşkesi" tanımının girdiği günümüzde enerji tedarik zincirleri zorlanırken enerji iş dünyamızın ayakta durması hiç kolay değil. Enerji yoğun endüstriler de zorlanıyor.

COP31'de sektörümüz kuvvetli duruş yapacak. Son iki köşemdeki betimlememle, benim deyişimle "COP'un Enerjisi, Enerjinin COP'u" olarak biricik ülkemin yatırımlarının artmasına hızlandırıcı, dönüştürücü olurken, güzelim ülkem için COP, JOB (ödeme aldığımız işimiz, aldığımız görevimiz, mesleğimiz) da olarak yatırımları artırırken istihdamı coştursun.COP31 bereketimiz olsun.

COP31'ten yüz akı ile çıktıktan sonra konusunun ilki ve teki 12.İstanbul Karbon Zirvesi'nde, 10 Mayıs 2027'de "Karbon Piyasası Güçlü Türkiye" başlığında, iş dünyası odaklı etkinliğimizde İstanbul Teknik Üniversitesi'nde, UI Greenmetric sıralamasında Türkiye'nin hep en sürdürülebilir üniversitesinde paydaşlar bir arada olacağız. Bu vesileyle ilgilenenler için davetimizi de yapıyorum.

SÜRDÜRÜLEBİLİR EKONOMİ VE FİNANS ARAŞTIRMALARI DERNEĞİ (SEFİA) KURUCU DİREKTÖRÜ BENGİSU ÖZENÇ: TÜRKİYE YEŞİL TEKNOLOJİ VE İSTİHDAM ÜSSÜ OLMA POTANSİYELİNE SAHİP

Adil dönüşümü yalnızca teknolojik bir yakıt ikamesi ya da kurulu güç değişimi olarak tanımlamamak lazım. Adil dönüşüm sosyo-ekonomik maliyetlerin ve kazanımların toplum kesimleri arasında hakkaniyetli paylaşıldığı, kimsenin geride bırakılmadığı yapısal bir iktisadi dönüşüm modeli, bir bölgesel kalkınma modeli anlamına geliyor. Yalnızca enerji sektörünün geleceği açısından bakarsak fosil yakıt bağımlılığından çıkarken istihdam kaybını, bölgesel gelir uçurumlarını ve enerji yoksulluğunu derinleştirmeden, düşük karbonlu ve dayanıklı bir ekonomik ekosistem inşa etme zorunluluğu olduğunu söyleyebiliriz. Ama adil dönüşümün aynı zamanda onarıcı bir özelliğinin de olması gerekiyor.

Adil dönüşüm süreci çok katmanlı parçalardan oluşmakta. Bu parçaları bütünlüklü ve birbiriyle çelişmeyen bir şekilde bir araya getirmek ancak kamu iradesi ile mümkün. En üst seviyede geçişin hız ve doğrultusunu tanımlayan ana unsur merkezi kamu iradesidir. Sürecin ise birbiriyle bütünleşik üç temel sacayağı bulunmaktadır:

1. Katılımcı Yönetişim ve Sosyal Diyalog: Dönüşüm politikaları yalnızca merkezi bürokrasiyle belirlenemez. Sendikalar, yerel yönetimler, enerji sektörü paydaşları, kadınlar ve dezavantajlı grupların politika tasarımının en başından itibaren karar alma masasında yer alması gerekir. Yönetişim, bu dönüşümün en ucuz ve en güçlü "sigortasıdır".
2. Sosyal Koruma ve Beceri Dönüşümü: Kömür ve fosil yakıt odaklı iş kollarında çalışan emekçilerin gelir güvencesine kavuşturulması, erken emeklilik haklarının korunması ve temiz enerji sektörlerine yönelik sertifikasyon ve beceri kazandırma programlarının hayata geçirilmesidir.
3. Bölgesel Ekonomik Çeşitlendirme ve Mekânsal Yeniden Yapılanma: Kömür havzalarının ve tek bir termik santrale ekonomik olarak bağımlı kalmış yerleşim yerlerinin, santraller kapandığında hayalet kasabalara dönüşmesini engellemek; bu bölgeleri tarım, sanayi, yeşil hidrojen ve yenilenebilir enerji yatırımlarıyla çok sektörlü hale getirmektir.

Küresel ölçekte Almanya'nın Kömür Komisyonu (Kohlekommission), İspanya'nın maden bölgelerine özel Adil Geçiş Sözleşmeleri (Convenios de Transición Justa) ve AB'nin Adil Geçiş Mekanizması (JTM) incelendiğinde; başarının öngörülebilir bir takvim, hukuki güvence ve hedefe yönelik doğrudan fonlama unsurlarına bağlı olduğu görülüyor.

Türkiye henüz ulusal ölçekte bağlayıcı bir kömürden çıkış takvimini resmileştirilmediğini, adil dönüşümü münferit projeler ve söylem düzeyinde ele aldığını görüyoruz. Çalışma Bakanlığı tarafından hazırlanmakta olan Ulusal Adil Geçiş Stratejisi'nin ise geniş anlamda yeşil ve dijital dönüşümü çerçevelediği, enerji dönüşümünde en akut sorunların yaşandığı kömür sektörüne değinmediğine şahit oluyoruz. SEFiA'nın kurumsal değerlendirmelerinde de ortaya konduğu üzere, özellikle elektrik üretim sektörü ve fosil yakıt odaklı şirketler, adil geçiş performansı ve paydaş katılımı açısından en zayıf halkayı oluşturuyor.

Türkiye olağanüstü bir rüzgâr ve güneş potansiyeline sahip. Ayrıca yerli sanayi potansiyeli, yenilenebilir enerji, batarya ve şebeke ekipmanları üretiminde güçlü bir tedarik zinciri kurabilecek esneklikte. Kömür havzalarındaki açık ocak maden sahaları ve santral arazileri, hazır iletim altyapıları sayesinde güneş enerjisi (GES) ve hibrit depolama merkezlerine dönüştürülmeye son derece uygun. Türkiye geçişi geciktiren bir takipçi olmak yerine, bölgesel bir yeşil teknoloji ve istihdam üssü olma potansiyeline sahip bir ülke.

Öncelike fosil yakıtların enerji arz güvenliğini sağlamadığını son yaşanan enerji krizlerinin tüm dünyaya gösterdiğini akıllardan çıkarmamalıyız. Bu açıdan baktığımızda arz güvenliği ile karbonsuzlaşma hedefleri birbirinin alternatifi değil, bütüncül bir planlamanın eşzamanlı çıktıları olduğunu söyleyebiliriz. Bu dengeyi kurmanın rasyonel formülünü 3 aşamada tanımlayabiliriz:

• Sistemik Esneklik ve Şebeke Yatırımları: Baz yük santraller devreden çıkarken arz güvenliğini riske atmamak için şebeke ölçeğinde batarya depolama sistemleri, pompaj depolamalı HES'ler, iletim altyapısının dijitalleştirilmesi ve talep tarafı katılımı yatırımları hızlandırılmalı.
• Mekânsal Entegrasyon ile İstihdamın Transferi: Kömür sahalarının rehabilitasyonu ve bu arazilerin yenilenebilir enerji ile depolama santrallerine dönüştürülmesi, yerel iş gücünün taşınmadan kendi bölgesinde istihdam edilmesine olanak tanıyabilir. Maden ve santral sahalarının çevre ıslahının da (biyolojik rehabilitasyon) ciddi bir geçiş dönemi istihdamı yaratacağı değerlendirebilir. Ancak, bu alternatiflerin yanında, kömür bölgelerinde yeni düşük karbonlu ekonomik düzene uygun ekonomik çeşitliliğin sağlanması için yeni bölgesel planlamaya yapılmasına ihtiyaç olduğu görülmektedir.
• Adil Geçiş Planlarının Bölge Bazlı Ayrıştırılması: Zonguldak taşkömürü havzasının dinamikleri ile Çanakkale, Soma veya Afşin-Elbistan linyit sahalarının jeolojik, demografik ve ekonomik dinamikleri aynı değildir. Arz planlaması ve istihdam dönüşümü, merkezi ve tek tip değil; havza bazlı Yerel Adil Dönüşüm Master Planları üzerinden etap etap işletilmelidir.

Kapsayıcı bir dönüşümün sahada karşılık bulabilmesi için öncelikle mevcut düzenlemelerde iyileştirmeler yapılması gerekiyor. Temmuz 2025'te yayımlanan İklim Kanunu "Adil Geçiş"e tanım olarak yer vermekte ama işçi hakları, tazminat güvenceleri ve bölgesel dönüşüm fonlarını gibi temel konulara yasal bir zemine oturtmamaktadır. Daha önce bahsettiğim gibi hazırlıkları devam eden Ulusal Adil Geçiş Stratejisi ise enerji dönüşümünde en akut sorunların yaşandığı kömür sektörüne değinmiyor ve hızlı bir dönüşüm yaşayan sektörde adil bir geçişi ıskalama riski taşıyor. Bu eksikliklerin bir an önce giderilmesi merkezi otoritenin en yüksek seviyesinde Türkiye'nin kömürden aşamalı çıkışı resmi bir politika olarak belirlemesine bağlı. Bu nedenle, öncelikle bu siyasi irade ortaya konulmalı.

Ardından kömürden çıkışı önceliklendiren ve bölgesel farklılıkları gözeten bir adil geçiş stratejisi hazırlanmalı ve bu stratejiyi hayata geçirmeyi sağlayacak bir Ulusal Adil Geçiş Fonu oluşturulmalı. Bu fon çeşitli kaynaklardan beslenebilir:

• Ulusal Emisyon Ticaret Sistemi (ETS): Türkiye ETS'si kurulurken, tahsisat gelirlerinin genel bütçede erimesi engellenmeli; gelirlerin doğrudan dönüşümden etkilenecek havzalara ve çalışanlara aktarılmak üzere UAGF mekanizmasına tahsis edilmesi hükme bağlanmalıdır.
• Çapraz Sübvansiyonların Dönüştürülmesi: Fosil yakıtlara ve verimsiz kömür santrallerine sağlanan kapasite mekanizması gibi doğrudan veya dolaylı sübvansiyonlar aşamalı olarak sonlandırılmalı, bu kaynaklar UAGF'ye aktarılmalıdır.
• Yeşil Dönüşüm Şartlı Teşvikler: Adil dönüşüm finansmanı anaakımlaşmalı, kamu kaynakları, santral bölgelerine yatırım yapacak temiz teknoloji firmalarına, istihdam garantili beceri eğitimlerine ve kömürden çıkan şirketlerin yeşil iş modellerine geçişine şartlı teşvik olarak yönlendirilmelidir.

• Çok Taraflı Mekanizmalar (JETP Modeli): Güney Afrika, Endonezya ve Vietnam örneklerinde olduğu gibi, Türkiye'nin uluslararası kalkınma bankaları ve ikili donörlerle Adil Enerji Geçiş Ortaklığı (JETP)benzeri somut bir finansman platformunu COP31 zemininde devreye alması gerekir.
• Taksonomi ve Şeffaflık: Türkiye Yeşil Taksonomisi uluslararası standartlarla (özellikle AB taksonomisiyle) tam uyumlu hale getirilerek, küresel yeşil tahvil ve sürdürülebilirlik bağlantılı kredi piyasalarından santral havzalarına doğrudan düşük maliyetli kaynak akışı sağlanmalıdır.

(SEFİA Kurucu Direktörü Bengisu Özenç)