Cerebra'nın Etik ve İtibar Derneği (TEİD) iş birliğiyle hayata geçirdiği, FutureBright Group tarafından yürütülen 'İş Dünyasında Suistimal Algısı Araştırması 2026' yayımlandı. Farklı sektör, kurum büyüklüğü, yönetim kademesi ve fonksiyonlardan bini aşkın üst düzey yönetici ve profesyonelin katıldığı araştırma; ekonomik koşullardan etik kültüre, bildirim mekanizmalarından iç kontrollere, teknoloji kullanımından çalışma modellerine kadar geniş bir çerçevede iş dünyasının kurum içi suistimal riskine ilişkin algısını ortaya koydu.

EKONOMİK BASKI SUİSTİMAL RİSKİNİ YÜKSELTİYOR

Katılımcıların yüzde 63'ü mevcut ekonomik kriz ve enflasyonun kurumlarındaki suistimal riskini artırdığını düşünürken, önümüzdeki 12 aya ilişkin beklentide bu oran yüzde 69'a yükseliyor. Suistimal riskini artıran ekonomik faktörlerde gelir dağılımı adaletsizliği ve çalışanlarda oluşan 'hak görme' algısı yüzde 37, yüksek enflasyon ve alım gücü kaybı ise yüzde 28 ile öne çıkıyor. İki faktör birlikte değerlendirildiğinde katılımcıların yüzde 65'i suistimal riskini çalışanların yaşadığı veya algıladığı ekonomik baskılarla ilişkilendiriyor.

Katılımcıların yüzde 41'i kurumlarında suistimal gerçekleşme olasılığını yüksek veya çok yüksek görürken, yüzde 33'ü ise kararsız. Suistimale yol açan nedenlerde finansal baskı ve kişisel nedenler yüzde 39 ile ilk sırada gelirken, zayıf iç kontrol ortamı ve düşük yakalanma riski yüzde 24, etik değerlerde zayıflık ve kişisel gerekçelendirme yüzde 22 ile öne çıkıyor.

SUİSTİMALE TANIK OLANLARIN YALNIZCA YÜZDE 55 BİLDİRİYOR

Araştırmanın dikkat çekici bulgularından biri bildirim niyeti ile gerçek davranış arasındaki fark. Katılımcıların yüzde 79'u bir etik ihlal veya suistimali kesinlikle, yüzde 16'sı ise büyük olasılıkla bildireceğini ifade ederek genel bildirim eğilimini yüzde 95'e taşıyor. Buna karşılık son 12 ay içinde suistimal olarak değerlendirdikleri bir duruma tanık olanların yalnızca yüzde 55'i resmi bildirim kanallarını kullanmış durumda. Yüzde 32'si durumu resmi olmayan yollarla paylaşırken, yüzde 13'ü hiçbir bildirimde bulunmadığını belirtiyor.

Bildirim konusunda tereddüt yaşayanlarda yönetimin gerekli aksiyonu almayacağı düşüncesi yüzde 23, misilleme korkusu yüzde 20, gizlilik endişesi ise yüzde 17 ile öne çıkıyor. Bulgular, yalnızca bir bildirim kanalının bulunmasının yeterli olmadığını; çalışanların güvenle konuşabileceklerine, korunacaklarına ve bildirimlerinin sonuç doğuracağına inanmalarının kritik olduğunu gösteriyor.

KADINLAR BİLDİRİM KONUSUNDA TEREDDÜT YAŞIYOR

Araştırmanın cinsiyet bazlı analizi de dikkat çekici farklılıklar ortaya koyuyor. Suistimale tanık olduğunda resmi kanallardan bildirim yaptığını belirtenlerin oranı erkeklerde yüzde 60 iken kadınlarda yüzde 50 seviyesinde kalıyor. Hiçbir bildirimde bulunmayanların oranı ise kadınlarda yüzde 17, erkeklerde yüzde 10. Bildirim konusunda tereddüt yaşayanlar arasında kimliğinin gizli kalacağına güvenmediğini belirtenlerin oranı kadınlarda yüzde 21, erkeklerde yüzde 11. Suistimalin tespitinde ihbarları en etkili yöntem olarak görenlerin oranı da kadınlarda yüzde 38 iken erkeklerde yüzde 44'e ulaşıyor.

ETİK KÜLTÜRE ÜST YÖNETİM İLE ORTA KADEMENİN BAKIŞI ARASINDA UÇURUM VAR

Araştırmaya göre; üst yönetimin etik kültüre ilişkin olumlu değerlendirmesi, orta kademede aynı ölçüde karşılık bulmuyor. Üst yönetimin etik liderliğine ilişkin olumlu değerlendirme üst yönetimde yüzde 82 iken orta kademede yüzde 63'e; etik ihlallerin eşit ele alındığına ilişkin olumlu değerlendirme ise yüzde 74'ten yüzde 56'ya geriliyor. Benzer farklılıklar yaptırımlar ve misillemeye karşı koruma konusunda da görülüyor. Bulgular, yönetimin tasarladığı veya var olduğuna inandığı etik kültür ile bunun kurumun diğer kademelerinde nasıl deneyimlendiği arasında önemli bir algı farkı bulunduğuna işaret ediyor.

SUİSTİMALİN EN BÜYÜK MALİYETİ FİNANSAL DEĞİL

Araştırmada kurumsal itibar ve güven kaybı yüzde 27 ile suistimalin en önemli etkisi olarak görülürken, finansal kayıplar yüzde 25, çalışan motivasyonu ve kurum içi güven ortamının bozulması yüzde 22 ile öne çıkıyor. Böylece katılımcıların yaklaşık yarısı suistimalin en önemli etkisini güven ve insan ilişkileri üzerinden tanımlıyor. Yönetimin kurum içinde yaşanan bir suistimal vakasını bilinçli olarak gizlemesi veya örtbas etmesi konusunda ise güçlü bir mutabakat bulunuyor: Katılımcıların yüzde 98'i böyle bir durumun şirkete duydukları güveni olumsuz etkileyeceğini belirtiyor.

Araştırmada suistimalin önlenmesinde ise güçlü iç kontroller yüzde 43 ile ilk sırada, etik liderlik yüzde 21 ile ikinci sırada yer alıyor. Tespitte ise ihbar yüzde 41, iç denetim yüzde 32 ile öne çıkıyor.

TEKNOLOJİNİN RİSKLERİ DAHA ERKEN GÖRÜNÜR KILMASI GEREKİYOR

Araştırmanın sonuçlarını değerlendiren Cerebra Kurucusu ve CEO'su Fikret Sebilcioğlu, "Araştırmanın ortaya koyduğu temel ihtiyaç, farkındalıktan uygulamaya geçmek. Uygulamayı da kurum genelinde güven yaratan, görünür, tutarlı ve sürdürülebilir bir sisteme dönüştürmek. Bunun için kontrollerin gerçekten çalışması, etik liderliğin günlük kararlarda görünür olması, çalışanların endişelerini güvenle dile getirebilmesi, bildirimlerin sonuç doğurması ve teknolojinin riskleri daha erken görünür kılması gerekiyor. Güçlü bir suistimalle mücadele yapısı ancak insan, kültür, kontrol ve gözetim mekanizmalarının birlikte ve birbirini tamamlayacak şekilde çalışmasıyla mümkün olabilir" dedi.

ARAŞTIRMA KURUMLARIN GELİŞİM ALANLARINI İŞARET EDİYOR

Etik ve İtibar Derneği (TEİD) Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı Aslı Ertekin ise "Suistimalle mücadelenin başarısı yalnızca kurulan sistemlerin niteliğine değil; çalışanların ve yöneticilerin bu konuyu nasıl algıladığına, riski nerede gördüğüne, kurumuna ne ölçüde güvendiğine ve bir usulsüzlükle karşılaştığında sesini yükseltebiliyor oluşuna da bağlı. Etik kültür tam da bu algı zemininde şekilleniyor. Bu nedenle suistimal algısını ölçmek, kurumların kendi gerçeklerini görmeleri açısından politikalar ve prosedürler kadar belirleyici bir bilgi alanı. Araştırmanın kurumların gelişim alanlarını daha net tanımlamalarına ve reaktif yaklaşımların ötesine geçerek önleyici ve kültür odaklı mekanizmalar geliştirmelerine katkı sağlamasını diliyoruz" açıklamasında bulundu.